25/04/2026
नेपालको पहिचान अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदा "झाँक्री नाच"
"परम्परागत आध्यात्मिक मूल्य-मान्यता अनुरूप सामुदायिक रूपमा कुल/पितृ एउटै भएको नाताले अनुष्ठानीय विधिविधानमा सहभागी हुँदै गर्दाको तस्बिर"
--------------------------------------------------------------------------
विविधतायुक्त नेपालको विशेषतालाई आत्मसात् गरी हेर्दा झाँक्री नाच नेपालमा बसोबास गर्ने विविध समुदायमा आ-आफ्नै प्राचीन सभ्यतामा आधारित रहेको पाइन्छ । युनेस्कोको मापदण्ड अनुरूप हेर्दा युनेस्कोको सन् २००३ को महासन्धि अनुसार झाँक्री नाच "प्रकृति र ब्रह्माण्ड सम्बन्धी ज्ञान" (Knowledge and practices concerning nature and the universe) को विधा अन्तर्गत विश्व सम्पदामा राख्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ । नेपाल सन् २०१० देखि युनेस्कोको पक्ष राष्ट्रको रूपमा रही नेपाल सरकार संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयद्वारा वि.सं.२०८१ सालदेखि नेपालका लागि पहिलोपटक अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदा सूचीकरणको महाअभियान थालनी गरेको विदितै छ । जहाँ सूचीकरणको लागि दश विषयगत क्षेत्र अन्तर्गत एउटा महत्त्वपूर्ण विषयगत क्षेत्र "प्रकृति एवम् ब्रम्हाण्ड सम्बन्धी ज्ञान" समाहित गरिएको छ ।
यहाँ उल्लेखित झाँक्री नाचको तस्बिर मगर समुदायको प्राचीन सभ्यतासँग जोडिएको नेपालको राष्ट्रिय पहिचानको प्रतिविम्ब विश्व सम्पदाको मापदण्ड अनुरूप नेपालको अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदामा सूचीकृत हुनसक्ने आध्यात्मिक विद्याको प्रतीक लोपोन्मुख "झाँङ्करी (झाँक्री) नाच" लाई लिन सकिन्छ । जसले प्रकृति र ब्रह्माण्ड बीचको गहिरो आध्यात्मिक सम्बन्धलाई प्रतिविम्बित गर्दछ । यस नाचमा गाइने मन्त्रहरूले सृष्टिको उत्पत्ति र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई व्याख्या गरेको पाइन्छ । यस नाचमा प्रयोग हुने भेषभूषा, आभूषण तथा विविध पन्छीका प्वाँखहरूले सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक शक्तिको प्रतीकको रूपमा चित्रण गरिएको मान्न सकिन्छ । साथै ढ्याङ्ग्रोको आवाजलाई ब्रह्माण्डको प्रतिध्वनि स्वरू आध्यात्मिक चेतना जगाउने माध्यमको रूपमा लिन सकिन्छ ।
हिजो मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा चिकित्साशास्त्रको रूपमा मनोवैज्ञानिक एवम् आध्यात्मिक उपचारको एक सशक्त माध्यमका रूपमा समेत परिचित झाँक्री विद्या आजभोलि आधुनिक चिकित्सा पद्धति तथा वैश्वीकरणको प्रभावले नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्दा यो मौलिक संस्कृति लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको छ । झाँक्री नाच केवल एउटा नाच मात्र नभई यो हाम्रो पुर्खाहरूले प्रकृतिलाई बुझ्ने र सम्मान गर्ने एउटा जीवित संस्कृति हो ।
--------------------------------------------------------------------------
लोपोन्मुख झाँक्री नाचलाई संरक्षण, संवर्द्धन, प्रवर्द्धन तथा अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदामा सूचीकरण सहित पुस्तान्तरण गर्ने नवजागरण प्रवाह गर्ने उद्देश्यका साथ सांस्कृतिक संस्थानको आयोजना तथा नेपाल पर्यटन बोर्डको प्रवर्द्धनमा आयोजित "शुभारम्भ सांस्कृतिक साँझ-२०८३" मा लुम्बिनी प्रदेशको तर्फबाट मगर समुदायद्वारा प्रस्तुत गरिएको मौलिक "झाँङ्करी (झाँक्री) नाच" प्रस्तुत गरिएको थियो । यस नाचको पुरा श्रव्यदृश्य सामग्री Sanskritik Sansthan युटुब च्यानलमा उपलब्ध छ ।
