24/06/2025
Chỉ tay ở trẻ tự kỷ: “Dấu hiệu nhỏ, ý nghĩa lớn”
1. Chỉ tay là gì?
Chỉ tay (pointing) là một hành vi giao tiếp phi ngôn ngữ xuất hiện sớm ở trẻ, thường thấy từ 9–14 tháng tuổi. Trẻ dùng ngón trỏ để chỉ vào đồ vật, người hoặc sự việc nhằm thu hút sự chú ý hoặc chia sẻ hứng thú với người khác.
Có hai loại chỉ tay quan trọng:
• Chỉ tay yêu cầu (protoimperative): Trẻ chỉ để yêu cầu vật mình muốn.
• Chỉ tay chia sẻ (protodeclarative): Trẻ chỉ để chia sẻ sự chú ý hoặc cảm xúc với người khác (ví dụ: chỉ vào máy bay bay qua và nhìn lại người lớn để chia sẻ hứng thú).
2. Chỉ tay và trẻ tự kỷ
Ở trẻ có rối loạn phổ tự kỷ (ASD), hành vi chỉ tay thường thiếu hoặc xuất hiện chậm, đặc biệt là chỉ tay chia sẻ.
Các đặc điểm thường gặp:
• Trẻ không chỉ vào vật để thu hút sự chú ý của người khác.
• Khi chỉ, không nhìn vào mắt người lớn hoặc không nhìn lại mặt người đối diện sau khi chỉ.
• Ít dùng tay để chỉ hoặc dẫn dắt người lớn đến vật mình muốn.
• Nếu có chỉ, chủ yếu là chỉ tay yêu cầu (muốn lấy món đồ), thiếu động lực chia sẻ cảm xúc.
3. Tại sao chỉ tay lại quan trọng trong chẩn đoán tự kỷ?
Chỉ tay là một trong những dấu hiệu sớm nhất giúp phát hiện nguy cơ tự kỷ. Nếu một trẻ đến 12–18 tháng mà không biết chỉ, hoặc không dùng chỉ tay để chia sẻ thì cần được đánh giá thêm về mặt phát triển.
Các công cụ sàng lọc như M-CHAT cũng sử dụng hành vi này như một tiêu chí quan trọng để đánh giá nguy cơ tự kỷ.
4. Vai trò của chỉ tay trong phát triển ngôn ngữ và tương tác xã hội
• Chỉ tay là bước đệm cho ngôn ngữ – trẻ biết chỉ thường sẽ sớm nói từ đầu tiên.
• Là nền tảng của chú ý chung – khả năng chia sẻ sự chú ý với người khác vào một đối tượng hoặc sự kiện.
• Là dấu hiệu của giao tiếp có mục đích – trẻ biết chỉ thường cũng biết “gọi người khác vào thế giới của mình”.
5. Làm sao để can thiệp và khuyến khích trẻ biết chỉ tay?
• Tạo tình huống để trẻ cần chỉ: Giấu đồ chơi yêu thích trong lọ trong suốt, đặt xa tầm với.
• Làm mẫu và hướng dẫn nhẹ: Người lớn có thể chỉ vào đồ vật và nói “Cái gì đây?” rồi chờ phản ứng.
• Khen thưởng ngay khi trẻ có ý định chỉ: Ban đầu có thể trẻ chỉ dùng cả bàn tay, nhưng nên củng cố bằng lời khen hoặc cho trẻ món đồ yêu thích.• Tăng cường tiếp xúc ánh mắt khi trẻ chỉ: Gọi tên trẻ, chờ trẻ nhìn mặt rồi mới phản ứng.
Tóm lại:
Chỉ tay tuy là một hành vi đơn giản nhưng lại là “cửa sổ” để nhìn vào sự phát triển giao tiếp của trẻ. Việc phát hiện sớm sự thiếu hụt trong hành vi chỉ tay có thể giúp can thiệp kịp thời, đặc biệt đối với trẻ có nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ. Cha mẹ, giáo viên và chuyên gia cần quan sát kỹ và khuyến khích hành vi này trong các hoạt động hằng ngày của trẻ.
