27/05/2020
Liên Xô đã có điện thoại di động từ năm 1965
PHẠM BÁ THỦY
Vào những năm 1960, mạng Altai, một trong những hệ thống liên lạc qua điện thoại vô tuyến đầu tiên trên thế giới, tiền thân của các mạng di động hiện đại, đã được ra mắt tại Liên Xô. Chỉ có một số quan chức cao cấp của đảng và nhà nước mới có quyền sử dụng “phép màu kỹ thuật” này.
Điện thoại trên xe hơi
Ý tưởng kết hợp sóng radio và phương pháp liên lạc qua điện thoại đã ra đời vào buổi bình minh của kỷ nguyên vô tuyến điện, nhưng những phát triển thực tế chỉ được kích hoạt vào thập niên 1950. Tại Liên Xô, nguyên mẫu (tiền thân) của điện thoại di động LK-1 đã được trình làng bởi kỹ sư người Matxcơva Leonid Kupriyanovich. Tuy nhiên, ý tưởng của anh không được chào đón mặn mà cho lắm mặc dù chính Kupriyanovich là người đã tạo ra thiết bị cầm tay có thể mang theo bên mình. Thay vào đó, các nhà lãnh đạo Liên Xô lại rất quan tâm đến một sản phẩm của Nhật Bản. Đến thăm Xứ sở mặt trời mọc, một trong những Ủy viên Ban chấp hành Trung ương đảng CSLX đã vô cùng ngạc nhiên khi thấy rằng các quan chức cấp cao ở Tokyo có thể liên hệ trực tiếp với chính phủ từ trên xe hơi, và khi về nước, ông đã hào hứng thuật lại chuyện này với các đồng nghiệp của mình. Tổng bí thư Khrushev đã ra lệnh tạo ra ngay lập tức một thứ tương tự như thế ở Liên Xô.
Nhà thiết kế Vladimir Kuzmin cho biết, không có bất cứ yêu cầu kỹ thuật rõ ràng cụ thể nào cho sự phát triển của hệ thống này - điều mà lãnh đạo cần là phải đảm bảo thông tin liên lạc từ trên xe hơi giống như ở Nhật Bản.
Tuy nhiên, trên thực tế, Viện nghiên cứu khoa học truyền thông Voronezh, chịu trách nhiệm phát triển các nguyên tắc giao tiếp, đã "vượt xa" người Nhật. Thực ra, người Nhật sử dụng hệ thống liên lạc văn bản đơn giản được biết đến từ lâu trên thế giới: thuê bao vô tuyến được kết nối với thuê bao điện thoại thông qua nhà điều hành. Các kỹ sư Liên Xô đã tạo ra một hệ thống với chức năng quay số và kết nối tự động thông qua một đài phát thanh trung tâm (nguyên mẫu tiền thân của các tháp thu sóng di động hiện đại ngày nay, là một ăng ten được gắn trên một tòa nhà cao tầng). Dĩ nhiên cần phải giải quyết các vấn đề kỹ thuật hoàn toàn mới, ví dụ, phải làm sao để đảm bảo liên lạc đồng thời của nhiều thuê bao trong cùng 1 thời điểm. Năm 1963, một khu vực liên lạc thí điểm đã được hoạch định ở Matxcơva và chính phủ đã phân bổ 30 chiếc xe Volga để phục vụ công tác thử nghiệm. Hệ thống Altai-1 đã hoạt động đầy đủ vào năm 1965.
Trong khi đó, ở phương Tây, mạng lưới điện thoại di động thương mại đầu tiên chỉ xuất hiện vào năm 1983. Liên Xô có lợi thế hơn các nước tư bản. Cả ở LX và các nước phương Tây, tần số vô tuyến được kiểm soát bởi nhà nước, nhưng ở Liên Xô, chính phủ cho phép không chỉ quân đội mà còn cả chính quyền dân sự được sử dụng. Vì vậy, khi có một hệ thống liên lạc nội bộ, sẽ rất thuận tiện để sử dụng trên đường. Bên ngoài, nó là một bộ điều khiển từ xa (remote) với một chiếc ống nghe điện thoại thông thường được gắn vào bảng điều khiển của xe hơi. Bộ thu phát và nguồn điện được lắp đặt trong cốp xe. Rất tiếc, phương thức liên lạc này đã không nhanh chóng trở nên thịnh hành, bởi người ta cho rằng quan chức trung, cao cấp, các nhà quản lý… không cần đến liên lạc di động vì họ hiếm khi rời khỏi văn phòng của mình. Ngoài ra còn vì một lý do tế nhị: tất cả các cuộc điện thoại theo phương thức này đều có thể bị KGB nghe lén.
Đi trước hành tinh
Dù sao, trong thời kỳ trì trệ Brezhnev, hệ thống truyền thông này cũng đã tích cực phát triển, xuất hiện những phiên bản cải tiến (Altai-3, Altai-3M). Vào năm 1973, nó đã có tổng cộng 8 nghìn thuê bao từ 30 thành phố và sau 10 năm nữa - 30 nghìn ở 135 thành phố. Ngoài các quan chức cấp cao, Altai còn được vận hành bởi nhiều bộ phận khác nhau - xe cứu thương, lực lượng cứu hỏa, các dịch vụ cứu hộ cứu nạn khẩn cấp, v.v.
Công dân bình thường rất ít người biết về thông tin di động. Tuy nhiên, hệ thống này đã "lóe sáng" trong điện ảnh Liên Xô. Trong bộ phim "Chế ngự lửa" có một cảnh trong đó "cha đẻ của ngành khoa học không gian vũ trụ" Sergei Korolev sau khi thực hiện thành công một cuộc thử nghiệm tên lửa đã lên xe hơi và gọi điện cho gia đình.
Nghịch lý thay, một hệ thống mà người dân bình thường không có quyền truy cập đã được sử dụng để quảng bá về những ưu việt của hệ thống xã hội chủ nghĩa. Altai là một trong số ít những thành tựu kỹ thuật của Liên Xô khiến các vị khách của Thế vận hội Moskva-80 ngạc nhiên. Các phóng viên của các hãng thông tấn nước ngoài tại Matxcơva đã được phát điện thoại loại này để lắp đặt trong xe hơi.
Với sự khởi đầu của perestroika (cải tổ), các cá nhân bắt đầu được sử dụng Altai. Tuy nhiên, cuối cùng, hệ thống này đã rời khỏi bối cảnh lịch sử, vì trở nên lỗi thời, thua xa các thiết bị có thể mang theo bên mình. Điện thoại di động nước ngoài lúc bấy giờ tuy cồng kềnh thô kệch như cục gạch, có ăng ten dài, chi phí liên lạc cao, nhưng lại thuận tiện hơn cho các doanh nhân và giới anh chị giang hồ trong những năm 90 sôi động...
