27/07/2015
Phong trào đấu tranh cách mạng giành chính quyền tháng 8 năm 1945 tại huyện Như Xuân (Như Thanh).
Năm 1909, Pháp tấn công lên Như Xuân để khai thác gỗ, trung bình mỗi năm khai thác và mang đi hàng nghìn tấn gỗ quý, chúng thiết lập nên nhiều đồn điền để khai thác lâm sản, trồng cây cao su, trẩu, cà phê…Năm 1911, Giăngôchiê thành lập đồn điền Yên Mỹ sau đó mở rộng xuống vùng Phát Vinh, Quảng Dạ (Thanh Tân, Xuân Thái, Xuân Bình ngày nay); Năm 1914, Cơ-răng thành lập nên đồn điền Như Xuân, cuối năm 1918 chúng mở rộng lên vùng Bình Lương, Vĩnh Khang.
Cùng với khai thác tài nguyên đất rừng, chúng đã khảo sát và khai thác mỏ chì ở Thanh Sơn, Quảng Dạ.
Để dễ bề cai trị, bóc lột, thực dân Pháp đã áp đặt bộ máy chính quyền phong kiến tay sai, chế độ thổ ty lang đạo tại vùng đất Như Xuân. Người dân phải chịu vô vàn khổ cực, hàng loạt thứ thuế như thuế đinh, thuế ruộng rẫy, thuế lâm sản,…
Khi các đồn điền ra đời, mở rộng, giai cấp công nhân Như Xuân cũng hình thành và nhanh chóng trở thành lực lượng nòng cốt trong phong trào đấu tranh cách mạng tại địa phương. Năm 1926, số công nhân ở đồn điền Yên Mỹ của hai anh em người Pháp lên đến 150 gia đình. Việc khai thác gỗ ngày càng được đẩy mạnh, số công nhân đốn gỗ, xẻ gỗ, khuân vác gỗ…thường xuyên lên tới 200 người. Sự xuất hiện của lực lượng công nhân tại các đồn điền là một trong những tiền đề quan trọng cho quá trình chuẩn bị vận động cách mạng tại địa phương lúc bấy giờ.
Năm 1929, thực hiện chủ trương của Tỉnh bộ, các thành viên của Hội Việt Nam thanh niên hăm hở đi vào phong trào “vô sản hoá”, hướng tới các đồn điền tuyên truyền giáo dục ý thức cách mạng cho lực lượng công nhân. Đồng chí Võ Danh Thuỳ được giao nhiệm vụ chỉ đạo xây dựng phong trào ở khu vực Nông Cống, Như Xuân. Những tiểu tổ ghép của Việt Nam Thanh niên được xây dựng và phát triển ở các đồn điền Yên Mỹ và một số nơi như Yên Lạc, Xuân Hoà, Mậu Lâm,…Lần đầu tiên, nhân dân Như Xuân được ánh sáng cách mạng rọi tới. Nhất là sau sự kiện thành lập Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa (ngày 29/7/1930), với việc tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, vận động cách mạng của Đảng, nhân dân càng tăng thêm niềm tin, ý chí và sức mạnh để tham gia các phong trào đấu tranh.
Ở Như Xuân, tại các đồn điền, công nhân bị thực dân Pháp tăng cường bóc lột sức lao động một cách thậm tệ, làm việc không có chủ nhật, ngày làm từ 14-16 giờ, tiền nhân công rẻ mạt, đàn ông 14 xu/ngày, phụ nữ 10 xu/ngày, trẻ con 8 xu/ngày, lương công nhân Thanh Hoá đứng hàng thứ 14 trong 17 tỉnh Trung Kỳ. “Tức nước, vỡ bờ”, không cam chịu sự bóc lột đến cùng cực như vậy, vào tháng 8/1930, tại các đồn điền Như Xuân, bắt đầu từ Yên Mỹ, sau đó lan ra các đồn khác đã nổ ra các cuộc đấu tranh đòi tăng lương, giảm giờ làm.
Cuối năm 1930, khi phong trào cách mạng vừa được gây dựng và phát triển ở đồn điền Yên Mỹ thì Đảng bộ Thanh Hoá bị thực dân Pháp khủng bố, một số cán bộ hoạt động ở Như Xuân bị địch lùng bắt, phong trào cách mạng ở Huyện tạm thời ngưng lại. Tuy nhiên, chỉ thời gian ngắn sau đó, Đảng bộ Thanh Hoá được củng cố bắt đầu liên lạc, khôi phục lại phong trào cách mạng huyện nhà. Những năm sau đó, các cuộc đấu tranh biểu tình của công nhân và nông dân tiếp tục diễn ra trong đồn điền Yên Mỹ và lan rộng ra khắp các vùng thôn quê lân cận, tạo tiền đề cho việc xây dựng các căn cứ cách mạng, phát triển chiến tranh du kích.
Tháng 12/1940, nhân dân xã Phú Nhuận đã nổi dậy quyết liệt chống lại tri phủ Bảo Phu, ngăn chặn thành công việc chiếm đất, lập ấp của vị tri phủ tàn ác, tham lam này.
Tháng 7/1941, Thanh Hoá chủ trương xây dựng Như Xuân trở thành căn cứ cách mạng của Tỉnh, bắt đầu từ đồn điền Yên Lạc, bãi Ba Cồn trở thành trung tâm chỉ huy căn cứ, từ đó mở rộng, chắp nối liên lạc với các đồn điền Yên Mỹ, Mỹ Cái ….Nhân dân trong vùng đã hết lòng ủng hộ lương thực thực phẩm để đón đoàn cán bộ về căn cứ hoạt động. Tuy liền sau đó, các căn cứ bị khủng bố, nhưng bước đầu đã gây dựng và tạo cơ sở về tư tưởng tổ chức, khơi dậy tinh thần cách mạng trong công nhân và nhân dân lao động.
Năm 1942, phong trào cách mạng được phục hồi, nhưng cũng là lúc phát xít Nhật chen lấn thực dân Pháp. Tháng 3/1942, phát xít Nhật cử bọn chủ mỏ và chuyên viên khai thác rừng đến Như Xuân khảo sát khai thác quặng và tài nguyên rừng. Phát xít Nhật vào cũng đồng nghĩa với việc bắt phu bắt lính và phong trào chống Nhật, chống lại việc bắt phu đã diễn ra. Để tăng cường củng cố phát triển phong trào cách mạng đồng chí Lê Tất Đắc đã phát động nhân dân treo cờ tại gò Đình (xóm Phúc Toàn, xã Xuân Phúc ngày nay), vận động nhân dân chống lại phát xít. Cuộc treo cờ đã có ảnh hưởng lớn trong nhân dân vì sự kiện đó diễn ra ngay tại làng quê của tri châu (châu Cối). Đó là một thách thức lớn đối với kẻ thù của dân tộc, của giai cấp, cổ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng huyện nhà, góp phần thúc đẩy quá trình chuẩn bị lực lượng cách mạng cho phong trào đánh Pháp, đuổi Nhật.
Đầu năm 1945, mâu thuẫn dân tộc với bọn phát xít đã lên tới cực điểm, khí thế cách mạng sục sôi trong đông đảo nhân dân các dân tộc huyện nhà. Các xã Yên Thọ, Xuân Du, Cán Khê, Xuân Hoà, Phú Nhuận và Thanh Kỳ đã sẵn sàng đứng lên đánh đổ ách thống trị của Lang đạo, tay sai của thực dân Pháp và phát xít Nhật để giành lấy chính quyền về tay nhân dân.
Bắt đầu từ 19/8/1945, phong trào đấu tranh giành chính quyền đã nhất loạt nổ ra ở các huyện Thọ Xuân, Nông Cống, Tĩnh Gia…. Nhân dân Như Xuân như được tiếp thêm sức mạnh bởi tinh thần sục sôi ấy của nhân dân các vùng lân cận. Tại khu vực phía Bắc (xã Cán Khê, Xuân Du, Phượng Nghi), ngày 20/8/1945, nhân dân đã liên kết, hợp lực với nhau, tiến hành khởi nghĩa vũ trang, giành chính quyền ở Cán Khê chỉ trong một buổi sáng. Tại xã Xuân Du, tuy thế lực lang đạo ở đây khá mạnh, chưa thể nổi dậy đồng loạt được, nhưng trước khí thế áp đảo của phong trào khởi nghĩa, nhân dân làng Chùa, làng Trung, làng Vạo đã nổi dậy giải tán chính quyền phong kiến thành lập Ủỷ ban lâm thời kháng chiến. Sau khi giành chính quyền, nhân dân Cán Khê đã cùng với nhân dân Xuân Du tiến vào châu lỵ Bến Sung. Trước khí thế phong trào phía Bắc, lang đạo chống trả quyết liệt, đưa quân vây hãm dốc Nổ Đó, xã Phượng Nghi, nơi có địa thế hiểm trở biến thành ranh giới ngăn chặn quân khởi nghĩa tiến vào trung tâm châu lỵ.
Khu vực phía nam, ngày 21/8, nhân dân Thanh Kỳ, Yên Lạc đã kết hợp với lực lượng khởi nghĩa Nông Cống nổi dậy đánh chiếm đồn điền Yên Mỹ.
Cũng trong ngày 21/8, tại khu vực trung tâm, tin thắng lợi dồn dập từ các nơi đưa về, nhân dân các xã Xuân Hoà, Yên Thọ, Thuần Trung, Vĩnh Khang đã tập hợp lực lượng, được sự hỗ trợ của lực lượng phía nam Nông Cống, đã bao vây và làm chủ Châu lỵ Bến Sung, trung tâm đầu não của chế độ lang đạo. Trước sức mạnh của phong trào cách mạng, bọn quan lại hoảng hốt bỏ chạy, một cuộc mít tinh lớn tại trung tâm châu được tổ chức với hàng ngàn người tham gia. Nhiệm vụ cấp bách của cách mạng lúc này là kêu gọi nhân dân đoàn kết giành lấy chính quyền một cách toàn diện.
Cùng với việc đánh chiếm các đồn điền ở Dốc Đỏ, Đồng Kênh, đại diện cách mạng đã trực tiếp thuyết phục quan lại, lang đạo nhằm hạn chế sự phản ứng và tê liệt hoạt động chống đối của chúng, thu hút quần chúng về với cách mạng. Tuy nhiên, với bản chất ngoan cố, không dễ từ bỏ quyền lợi thống trị, bọn quan lại đã ra sức chống đối, quần chúng nhân dân lúc này trình độ nhận thức có hạn, nhiều người chưa được giác ngộ cách mạng, vẫn còn chịu ảnh hưởng bởi uy tín và tiếng nói, sự dẫn dắt của lang đạo. Chính vậy, việc giành chính quyền ở Như Xuân lúc này không diễn ra đồng loạt, bọn lang đạo vẫn còn nắm quyền hành ở một số nơi. Trước tình hình đó, cuối tháng 9/1945, Tỉnh đã cử đồng chí Lê Hồng Quế về chỉ đạo xây dựng chính quyền ở Như Xuân, theo phương châm mềm dẻo, tranh thủ thành phần lang đạo, bước đầu vẫn tiếp tục sử dụng, bố trí họ vào nắm cương vị chủ chốt trong Chính quyền lâm thời, đồng thời đưa cán bộ của Đảng vào giám sát, chỉ đạo họ thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước, dần từng bước gạt bỏ thành phần lang đạo ra khỏi Chính quyền dân chủ nhân dân. Với phương châm như vậy, Hội nghị hiệp thương giữa đại biểu của các tổng, mường được triệu tập tại Mậu Lâm, tại Hội nghị, Uỷ ban lâm thời Như Xuân được thành lập, ông Qúach Văn Tôn – vốn là tri châu của châu Như Xuân được cử làm Chủ tịch, ông Quách Văn Hưng (lang đạo xã Phú Nhuận) làm phó Chủ tịch, ông Mai Xuân Đình làm thư ký, ông Quách Văn Kiện (lang đạo Mậu Lâm) và ông Quách Văn Viêm (lang đạo Xuân Hoà) là uỷ viên.
Kết quả của quá trình vận động cách mạng, mà đỉnh cao là khởi nghĩa giành chính quyền, thành lập UB lâm thời tháng 9/1945 là thắng lợi của sự vận dụng sáng tạo đường lối cách mạng của Đảng, có chính quyền, nhân dân Như Xuân phấn khởi và tự hào đoàn kết một lòng cùng nhân dân cả nước tiếp tục con đường đấu tranh để hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân.
