18/05/2026
- Kant đóng cửa Siêu hình học, nhưng chính mình lại đi qua cánh cửa đó.
- Lý tính là vua, hay chỉ là cậu học trò nhỏ?
- Nếu đã từng hỏi "Tại sao có cái gì, thay vì không có gì?" thì buổi này dành cho quý vị.
Đăng ký tại: https://forms.gle/EdP4QMHQ1SxPbqkB9
Với siêu hình học, Kant bắt đầu từ việc hỏi vì sao con người luôn đặt ra những câu hỏi vượt khỏi kinh nghiệm thông thường: thế giới có ý nghĩa gì, tự do là gì, Thượng đế có thể được nghĩ ra sao, và con người đứng ở đâu trong vũ trụ.
Theo Kant, con người có một khuynh hướng tự nhiên hướng tới siêu hình học. Nhưng để suy nghĩ về những điều ấy, ta phải dùng ngôn ngữ và khái niệm, đặc biệt là các phạm trù: tức những hình thức cơ bản giúp ta sắp xếp kinh nghiệm và làm cho kinh nghiệm trở nên có thể hiểu được.
Kant không lặp lại siêu hình học truyền thống. Ông tiếp nhận khái niệm loại suy (analogia), nhưng cải biến nó. Loại suy không chỉ là việc nói cái này giống cái kia, mà còn là cách lý tính nối kết các hiện tượng trong kinh nghiệm và tự xem xét chính giới hạn của mình. Vì thế, loại suy có vai trò quan trọng trong diễn ngôn phê phán của Kant.
Từ đây, ta hiểu thái độ của Kant đối với siêu hình học: ông không bác bỏ nó hoàn toàn, nhưng cũng không cho phép nó tự nhận là một khoa học lý thuyết giống như vật lý học. Siêu hình học chỉ có giá trị khi biết rõ giới hạn của lý tính và khi gắn với những câu hỏi thực hành, nhất là câu hỏi đạo đức.
Sự ra đời của khoa học hiện đại, đặc biệt là hệ thống Newton, làm thay đổi cách con người hiểu tri thức. Khoa học cho thấy thế giới tự nhiên có thể được hiểu bằng toán học và kinh nghiệm. Tuy nhiên, khoa học không thể trả lời mọi câu hỏi. Nó có thể nghiên cứu thế giới hiện tượng, nhưng không thể giải quyết trọn vẹn vấn đề tự do, đạo đức hay ý nghĩa của đời sống.
Diễn ngôn siêu hình học của Kant vì thế phải gắn với lý tính thực hành. Nó không chứng minh Thượng đế, linh hồn hay tự do như chứng minh một định luật khoa học, mà đặt chúng trong quan hệ với hành động đạo đức và đời sống tinh thần của con người.
Đó là đường nét cơ bản của cuộc “cách mạng- tiếp biến” siêu hình học nơi Kant: ông vừa cứu siêu hình học khỏi lối suy đoán giáo điều, vừa buộc nó phải nhận ra giới hạn của mình. Lý tính con người nhờ đó có sức mạnh để hiểu thế giới, nhưng cũng bị buộc vào chính điều kiện nhận thức của mình.
Mời bạn cùng tham gia buổi đối thoại “Doxa Day |How is Metaphysics possible?” với sự dẫn dắt của Bùi Quang Minh, SJ, vào lúc 19:00 ngày 20/05/2026 tại Trà Sữa Betea để khám phá điều kiện cho khả thể của Siêu hình học.
Đăng ký tại: https://forms.gle/shd9q9cP2RZcy878A
________
Địa điểm: Trà Sữa Betea - Sân Trước Nhà Văn Hoá Sinh Viên, Số 1 Lưu Hữu Phước, Đông Hòa, TP. HCM
Sự kiện mở cửa tự do. Mọi đóng góp, nếu có, sẽ được sử dụng để duy trì các không gian
đối thoại tại Doxa các chương trình giáo dục của studium.
Mong gặp gỡ,