13/09/2025
Ngày tôi thi tuyển học sinh giỏi văn cấp Quốc gia, tuyển tập truyện ngắn "Gió lạnh đầu mùa " của tác giả Thạch Lam đã giúp tôi hầu như ghi điểm tuyệt đối, có lẽ hồi đó là một đứa trẻ nghèo nên thấy đâu đó hình ảnh của mình thật rõ và rồi đọc đến đâu, mắt ướt đến đấy.
[“Gió lạnh đầu mùa ” - Bức họa chan chứa tình thương và lòng nhân ái]
Mấy năm nay, cứ mỗi khi tiết trời chuyển giao từ ấm sang lạnh, lòng tôi lại man mác nghĩ về những mảnh đời bình dị trong “Gió đầu mùa” - một tập truyện ngắn của nhà văn Thạch Lam, xuất bản năm 1937. Đó hẳn là một bức tranh vô cùng tinh tế và chân thực về cuộc sống và con người Việt Nam vào đầu thế kỷ 20.
Cho dù cách biệt thời đại, nhưng tôi vẫn cảm nhận được cái thế giới trong trang sách ấy như hiện diện ngay đây thôi. Bởi có lẽ, năm tháng có trôi đi bao xa, thì trong xã hội vẫn luôn tồn tại đâu đó những mảnh đời lầm than, khốn cùng.
𝐌𝐨̂̃𝐢 𝐦𝐚̉𝐧𝐡 đ𝐨̛̀𝐢, 𝐦𝐨̂̃𝐢 𝐦𝐚̀𝐮 𝐬𝐚̆́𝐜
Đối với tôi, “Gió đầu mùa” tựa như một bức họa được ghép nối bằng nhiều gam màu. Mỗi màu sắc là một câu chuyện, kể về một mảnh đời tưởng chừng không liên quan, nhưng suy ngẫm thật lâu lại thấy rất đỗi hài hòa.
𝐓𝐨̂𝐢 𝐧𝐚̉𝐲 𝐬𝐢𝐧𝐡 𝐥𝐨̀𝐧𝐠 𝐭𝐡𝐮̛𝐨̛𝐧𝐠 𝐜𝐚̉𝐦 𝐬𝐚̂𝐮 𝐬𝐚̆́𝐜 𝐯𝐨̛́𝐢 “𝐍𝐡𝐚̀ 𝐦𝐞̣ 𝐋𝐞̂”…
Đây là gia đình có một người mẹ, cùng mười một người con. Họ sống trong căn nhà lụp xụp, tồi tàn không khác nào “cái ổ chó”, thế cũng được coi là tươm tất trong cái làng ngụ cư toàn người nghèo khổ.
Cũng chính vì cả làng khốn khó như nhau, nên mẹ Lê cứ âm thầm chịu đựng ngày này qua tháng nọ, không than phiền với bất cứ ai.
Để rồi đến một hôm, khi cái đói bóp nghẹt từng hơi thở, mẹ Lê mới liều mạng đi xin gạo nhà ông Bá, dù biết trước sẽ chỉ nhận lại lời mắng chửi.
Và cái kết còn tàn nhẫn hơn dự liệu, mẹ Lê không xin được gạo, còn bị cái nhà “vàng son chói lọi” ấy thả chó ra cắn. Trong cái giây phút miên man nửa thực nửa mê, mẹ Lê hồi tưởng cảm giác vui mừng khi lĩnh gạo về cho con sau những buổi làm mướn khó nhọc. Bỗng dưng tôi bừng tỉnh, bận rộn cũng là một niềm hạnh phúc, một đặc ân của con người đấy chứ! Chúng ta được lao động mỗi ngày mà sao cứ than vãn và tỏ ra đau khổ không thôi?
Cũng trong cơn mê sảng, tiếng kêu thốt lên trong đau đớn: “Trời ơi, sao tôi khổ thế này!” lần đầu tiên bật ra từ người mẹ chưa từng hé môi than vãn. Tiếng kêu ấy khiến lũ trẻ giật mình sợ hãi và khiến tôi không khỏi đau xót.
Sau hai hôm, mẹ Lê qua đời.
Phải chăng, tất cả những người mẹ của chúng ta đều có đức hy sinh âm thầm như thế, cứ nếm mật nằm g*i, cả đời này chưa bao giờ than trách với những đứa con của mình…
𝐓𝐨̂𝐢 𝐭𝐡𝐚̂́𝐲 𝐬𝐮̛̣ đ𝐨̂̀𝐧𝐠 đ𝐢𝐞̣̂𝐮 𝐭𝐫𝐨𝐧𝐠 𝐜𝐚̂𝐮 𝐜𝐡𝐮𝐲𝐞̣̂𝐧 “𝐓𝐢𝐞̂́𝐧𝐠 𝐜𝐡𝐢𝐦 𝐤𝐞̂𝐮”...
Nếu như câu chuyện “Nhà mẹ Lê” là ngôi kể thứ ba, thì “Tiếng chim kêu” lại là ngôi kể thứ nhất. Dường như nhà văn Thạch Lam đã hoàn toàn hóa thân vào ngòi bút, để mang đến cho người đọc những góc nhìn đa chiều, những xúc cảm mới lạ. Có đôi khi, bạn sẽ chẳng thể phân biệt được đâu là tác giả, đâu là nhân vật. Ấy thế lại rất độc đáo, vì tâm hồn của bạn được tự do thấm thía ý vị sâu xa trong từng câu chữ, từng ngôn từ.
Một đêm mưa phùn cuối tháng Chạp, hai anh em trùm trong chăn ấm, nói chuyện phiếm để chờ giấc ngủ. Có tia chớp loáng qua cửa sổ, có cơn mưa rào rào trên mái nhà, nhưng chẳng hề mảy may động chạm gì đến họ. Vậy mới nói, “không có cái khoan khoái êm ấm nào bằng cái thú đắp chăn nằm ngủ mà nghe mưa gió ở ngoài”. Bạn và tôi, có lẽ đã quá quen thuộc với cảm giác này, cảm giác của sự an toàn.
Trong cái khoảnh khắc yên ổn, trái tim con người thường dễ nảy sinh lòng trắc ẩn. Hai anh em nghe thấy tiếng chiêm chiếp, khả năng có một con chim ướt át đang rét run ngoài cửa. Cả hai đau lòng vì nó, thương xót thay nó, nhưng khi nhắc tới chuyện mang nó vào nhà, họ lưỡng lự và ngần ngại, bởi “dậy bây giờ rét lắm”.
Cái ngập ngừng ấy không phải là vô cảm, mà phản ánh bàn cân giữa lòng trắc ẩn và sự e dè trước những điều bất tiện. Thạch Lam không phán xét, mà để người đọc tự cảm nhận, tự đặt mình vào hoàn cảnh và suy ngẫm về những giới hạn của lòng tốt trong cuộc sống.
𝐓𝐨̂𝐢 𝐭𝐡𝐚̂́𝐲 𝐭𝐢̀𝐧𝐡 𝐧𝐠𝐮̛𝐨̛̀𝐢 𝐚̂́𝐦 𝐧𝐨̂̀𝐧𝐠 𝐭𝐫𝐨𝐧𝐠 𝐜𝐚̂𝐮 𝐜𝐡𝐮𝐲𝐞̣̂𝐧 𝐜𝐮̉𝐚 𝐜𝐡𝐢̣ 𝐞𝐦 𝐒𝐨̛𝐧 𝐯𝐚̀ 𝐋𝐚𝐧…
Trong cái se sắt của gió heo may, cậu bé Sơn xúng xính trong chiếc áo ấm, cùng chị Lan rảo bước ra chợ chơi. Hai chị em gặp lũ trẻ nghèo ở cuối chợ: thằng Cúc, thằng Xuân, con Tí, con Túc - “môi chúng nó tím lại và qua những chỗ áo rách, da thịt thâm đi. Mỗi cơn gió đến, chúng lại run lên, hàm răng đập vào nhau”.
Chúng quây quần chơi nghịch, khi thấy chị em Sơn đến, dù lộ vẻ vui mừng, nhưng chúng không hề dám vồ vập lại gần. Đây chẳng phải là kiểu “hiểu chuyện đến đau lòng” mà bây giờ ta vẫn hay nói với nhau sao? Sự hiểu chuyện ấy được hoàn cảnh khắc nghiệt hun đúc mà thành, bản thân chúng sợ rằng cái nghèo của mình sẽ nhiễm lấy người bạn khá giả kia.
Đặc biệt là cô bé Hiên, “co ro đứng bên cột quán, chỉ mặc có manh áo rách tả tơi, hở cả lưng và tay”, nhìn mọi người từ xa với đôi mắt vừa khao khát vừa ngại ngùng. Nếu là Sơn, tôi nghĩ trái tim mình cũng nảy sinh ý tốt giống bạn ấy, không ngần ngại mang cái áo bông cũ cho cô bé.
Khi ta biết cho đi, lòng ta cũng ngập tràn niềm vui. Như người tặng hoa, tay vẫn thoảng hương thơm. Chân lý này không bao giờ thay đổi. Bạn có từng gặp một “Hiên” nào đó trong đời? Và bạn đã làm gì để sưởi ấm tâm hồn họ chưa?
Tôi bất ngờ hơn, khi mẹ con Hiên đã chủ động đến nhà Sơn, đem cái áo bông trả lại. Dáng vẻ của họ mỏng manh, yếu đuối và bần hàn, nhưng họ chưa bao giờ đánh mất đi tấm lòng ngay thẳng. Tôi thật không khỏi xúc động và nể phục trước sự kiêu hãnh của người mẹ, không biết bà ấy đã trải qua những gì để có thể kiên cường được như thế…
“𝐆𝐢𝐨́ 𝐥𝐚̣𝐧𝐡 đ𝐚̂̀𝐮 𝐦𝐮̀𝐚” - 𝐁𝐮̛́𝐜 𝐭𝐫𝐚𝐧𝐡 𝐡𝐢𝐞̣̂𝐧 𝐭𝐡𝐮̛̣𝐜 𝐱𝐞𝐧 𝐥𝐚̂̃𝐧 𝐭𝐡𝐢 𝐯𝐢̣
“Gió lạnh đầu mùa” bao gồm 16 truyện ngắn thấm đẫm chất trữ tình và nhân văn. Có thể bạn sẽ thấy mang máng những rung cảm giống như tôi, hoặc bạn sẽ ấn tượng mạnh hơn với mảnh đời khác trong thế giới đó.
Dù là câu chuyện nào, tôi tin chắc rằng, đọc đến đâu, lòng đồng cảm của chúng ta đều được khơi gợi đến đấy. Những khát vọng, mộng mơ của con người dẫu không thể thoát ly khỏi thực tế, nhưng nó vẫn rất đẹp đẽ, rất đáng trân quý.
Với nhịp điệu chậm rãi và chất văn u hoài, có lẽ văn của Thạch Lam sẽ mãi là ngọn gió dịu dàng thổi vào lòng người đọc, khẽ khàng đánh thức giá trị của tình yêu thương và sẻ chia trong xã hội.
Nếu một ngày, bạn vô tình có lỡ đánh rơi, hoặc lãng quên thứ gọi là tình người, hãy đọc “Gió lạnh đầu mùa”. Từng trang giấy, từng mẩu chuyện sẽ giúp bạn nuôi dưỡng lại tâm hồn, khôi phục những cảm xúc thuần tuý của bản thân, biết đem lòng yêu người, yêu đời hơn!
Yến Ngọc - người thích đọc sách và lan toả văn hoá đọc cùng Đọc sách và Sáng tạo.
