28/08/2026
Hãy thử tưởng tượng: Bạn là một thiếu chủ mới lên ngôi sau cái chết của ông già bạn, bạn được thừa hưởng một gia sản kếch xù, nhưng quân đội lại nằm trong tay ông chú/ông bác của bạn và ông ấy đang lăm le dùng quân đội để “giũ sổ” bạn khỏi ngai vàng.
Hay bạn đang chuẩn bị đứng trước một cuộc xâm lăng từ nước láng giềng, nhưng trong tay bạn chỉ là những người nông dân thiện lành, quanh năm cày cấy cuốc bẫm.
Bạn sẽ làm gì? – Một đội quân có thể chiến đấu cho ra trò được đòi hỏi phải huấn luyện tối thiểu 1 năm, và thêm chừng vài năm nữa để có thể gọi là “thiện chiến”, áp lực của thời gian đang đè nặng lên bạn và vương quốc. Lúc này, vị quân sư của bạn sẽ có một đề suất: Thuê lính đi, thưa ngài ! – Và đó là lời giải cho những vấn đề ở trên, hôm nay chúng ta nói về lịch sử của những kẻ chiến đấu chỉ vì lợi ích, họ không chiến đấu vì tổ quốc, không vì đức tin, họ có lòng trung thành, nhưng là trung thành với bên nào trả giá cao hơn, họ được gọi là mercenary – mercēnārius hay Lính đánh thuê.
LÍNH ĐÁNH THUÊ TRONG LỊCH SỬ
Không ai dám khẳng định đâu là đội quân đánh thuê đầu tiên trong lịch sử, những ghi chép đầu tiên, đến từ vùng hạ Ai Cập. Vào khoảng 4000 năm TCN, tại vùng đất phía bắc Sudan ngày nay có một tộc người du mục giỏi chiến đấu trên lưng ngựa, gọi là người Nubia. Người Nubia nổi tiếng với cung thủ và kỵ binh, đã hình thành nên vương quốc riêng của họ, vương quốc Kush, trong thời thịnh trị của mình, người Nubia thậm chí còn thống trị cả Ai Cập. Năm 1279 TCN, Ramses II, một trong những pharaon vĩ đại, quyền lực và được ca tụng nhiều nhất trong lịch sử đã tiến hành chinh phạt Nubia, và bổ sung những cung thủ cùng kỵ mã vào trong quân đội của mình và sử dụng họ trong các cuộc chiến chống lại các kẻ thù từ phía đông.
Ngoài người Nubia, Ramses có lẽ cũng khá mát tay khi thu nhận thêm người Shardana, một dân tộc bí ẩn mà nếu các bạn đã đi xem Odyseus rồi thì đã từng nghe: Sea peoples – Những kẻ đến từ biển. Từ Sea peoples không phải chỉ dành cho người Shardana, nó là một liên minh của những dân tộc có nghề đi biển vượt trội vào thời kỳ đồ đồng như người Phoenicia, người Philistines … yeah, tôi hiểu là các bạn có thể sẽ bật lại, người Phoenicia là thương nhân cơ mà? – Hãy tin tôi, vào thời kỳ mông muội đó, ranh giới giữa thương nhân và hải tặc nó mong manh như tờ giấy trước đèn vậy, tại sao lại phải mua bán trong khi ta có thể … ăn cướp? – Và người Shardana cũng như người Nubia, sau khi bị Ramses II đánh bại thì đều trở thành những đội quân đánh thuê chuyên nghiệp dưới trướng ông vua này.
Cần phân biệt rõ người Nubia và người Numidia, dù tên gọi nghe khá tương đồng, nhưng hai sắc dân này hoàn toàn khác nhau cả về địa bàn lẫn chủng tộc và thế manh. Người Numidia thuộc chủng Berbe, da trắng ở Algeria ngày nay, người Numidia sẽ duy trì sự hiện diện của họ trong phần lớn bức tranh định hình nên địa trung hải thời cổ đại, lát nữa nói sau.
Sự hiện diện chính thức của một đội lính đánh thuê được ghi chép lại trong lịch sử là của 10.000 quân Hy Lạp đánh thuê cho hoàng tử Ba Tư Cyrus Trẻ để chống lại anh trai là Artaxexes II năm 401 TCN. Đội quân Hy Lạp này gồm phần lớn là những cựu binh Athen từ cuộc chiến Peloponnese giữa Athen và Sparta vào năm 403 TCN, do ở phe thua trận, rất cần tiền, nên những chiến binh Athen này chấp nhận mạo hiểm để tham gia vào một cuộc viễn chinh ở tận phía bên kia bờ Địa Trung Hải. Đội quân 10.000 người này đã chiến thắng trong trận Cunaxa trên đất Ba Tư nhưng ngay sau đó họ nhận tin dữ là người thuê họ - Cyrus trẻ đã bị anh trai hỏi mượn thủ cấp – đồng nghĩa với việc họ có đánh thắng đi nữa cũng chả có ai trả cho họ xu nào. Khôi hài hơn, đội quân này đề nghị viên tổng đốc Ba Tư Ariaeus – đồng minh của Cyrus Trẻ là … hãy đứng lên lật đổ Artaxexes II đi, bọn tao đánh thuê cho. Ariaeus tuy tham lam nhưng vẫn còn tỉnh táo, ông ta lịch sự từ chối với lý do là ông ta không có dòng máu hoàng tộc, sẽ không có được sự ủng hộ từ phía người dân. Cùng lúc đó, vua Ba Tư phái Tissaphernes – một tướng lĩnh hàng đầu đến để dẹp loạn – sau vài trận đụng độ, thấy bọn Hy Lạp này khó nhai hơn mình tưởng, Tissaphernes tính đường đàm phán, ông yêu cầu đội quân Hy Lạp hãy đầu hàng, đổi lại ông sẽ cung cấp thuyền bè và lương thực cho họ về nước trong hòa bình. Thế nhưng, một lần nữa, người Hy Lạp lại chứng minh vì sao họ là cái nôi của hài kịch lẫn bi kịch: Họ không những từ chối đầu hàng mà còn đề nghị Tissaphernes hãy kéo quân về lật đổ vua Ba Tư đi, bọn tao đánh thuê cho (^-^) … Tissaphernes quyết định không dây được với lũ dở người này, bèn giả vờ mời các thủ lĩnh của đội quân đến ăn tiệc và bàn kế hoạch. Giữa tiệc, người của Tissaphernes xông ra và giết sạch cả lũ Hy Lạp. Còn lại một đội quân trơ trọi không có người chỉ huy, đội quân 10.000 người này đã … bầu ra ban chỉ huy mới và tiến hành một cuộc triệt thoái bằng đường bộ kéo dài trong 2 năm (401 – 309 TCN) ngược lên Biển Đen, băng qua eo Bosphorus, ngược về Thracia và cuối cùng dừng chân ở Ionia. Cuộc triệt thoái lừng danh này sau này được chép lại bới Xenophon, một trong những vị chỉ huy được bầu ra sau sự kiện kể trên, trong cuốn hồi ký Anabasis – Một chiến dịch, tác phẩm vẫn còn tồn tại đến tận ngày nay.
Sang đến thời chiến tranh Punic, Carthage – vương quốc thương mại bên bờ biển Bắc Phi, đối thủ sống còn một thời của La Mã, đế chế này lại không duy trì một đội quân thường trực, thay vào đó họ sử dụng một lượng lớn lính đánh thuê từ những vùng đất xung quanh. Thay vì tốn công tốn của để đào tạo ra một người lính, Carthage chọn cách … chi tiền, vừa nhanh, lại vừa giữ lại được những công dân của vương quốc để cho họ làm cái việc mà họ giỏi nhất: Kiếm tiền. Vì vậy trong quân đội Carthage gần như là một tập hợp các kẻ thù cũ của La Mã, gồm có:
- Bộ binh nặng Iberia (Tây Ban Nha): Nổi tiếng với kỷ luật, giáp lưới và thanh kiếm ngắn falcata có sức sát thương cực cao. Họ cũng sử dụng loại giáo ném nặng mà sau này người La Mã đã học hỏi để chế tạo thành giáo pilum.
- Kỵ binh Numidia (Bắc Phi): Được đánh giá là lực lượng kỵ binh nhẹ xuất sắc nhất thế giới cổ đại. Họ cưỡi ngựa không cần yên, có tốc độ chớp nhoáng và cực kỳ thiện chiến trong các bài đánh du kích, quấy rối hoặc bọc sườn.
- Bộ binh Libya: Lực lượng bán công dân hoặc lính thuộc địa, chiến đấu theo đội hình phalanx kiểu Hy Lạp với giáo dài và khiên lớn.
- Lính ném đá đảo Baleares: Những bậc thầy ném đá tầm xa với độ chính xác kinh ngạc, có khả năng xuyên thủng mũ giáp và gây sát thương lớn trước khi giáp lá cà.
- Bộ binh người Celt (Gaul): Những chiến binh dũng mãnh, to lớn, thường được Hannibal sử dụng làm lực lượng xung kích ở trung tâm hàng ngũ để hấp thụ các đợt tấn công của La Mã.
Vấn đề lớn nhất của lính đánh thuê, tất nhiên là tiền, còn tiền thì còn đánh, hết tiền thì hết đánh, có khi còn quay ra cắn ngược. Carthage là nạn nhân đầu tiên bị réo tên khi nhắc đến vấn đề tiền bạc với lính đánh thuê. Trong chiến tranh Punic lần thứ I (264 – 241 TCN), sau 23 năm khổ chiến với La Mã, Carthage đã thua và phải chịu bồi thường chiến phí, nhưng vấn đề chưa dừng lại ở đó: Thua cuộc, nhưng tiền lương cho lính thì vẫn phải trả ! – Những người đứng đầu Carthage nghĩ rằng có lẽ sau 20 năm chiến đấu, chắc ae binh lính cũng sẽ thấu hiểu hoàn cảnh hiện tại, chắc họ sẽ vui lòng “chia sẻ” nói trắng ra là nhận ít tiền hơn so với thỏa thuận thôi.
Thế nhưng, đó là cách nghĩ một chiều, hiện thực tàn nhẫn nhanh chóng vả cho những cái đầu con buôn một cú trời giáng: Sau gần 1 năm lần khân, 20.000 lính đánh thuê đã nổi dậy ngay tại thủ đô Carthage. Đau hơn nữa, những thành bang ở Châu Phi, vốn bị Carthage bòn rút từ của cải cho đến nhân lực suốt 20 năm chiến tranh với La Mã cũng nhân cơ hội này, hùa theo quân nổi dậy chống lại Carthage. Đỉnh điểm vào năm 239 – 238 TCN, vương quốc Lybia cũng tham gia vào chống lại Carthage và đóng góp tài chính, quân số cho quân phản loạn. Cuộc chiến này gọi là Chiến tranh lính đánh thuê, vậy lúc này người La Mã sẽ làm gì? – Theo lối nghĩ thông thường, các bạn sẽ nghĩ rằng họ sẽ “sấn hỏa đả kiếp”, cho đối thủ của mình thêm một đạp để nó qụy luôn đúng không? – Nhưng không, người La Mã nhanh chóng vạch rõ giới tuyến: Họ tuyên bố không ủng hộ quân phản loạn, thậm chí còn gửi lương thực, tiền bạc cho Carthage. Người La Mã có quân tử quá mức hay không? – Thật ra, đó là một sự tính toán rất tinh vi: La Mã cũng đã kiệt quệ sau cuộc chiến 23 năm với Carthage, những khoản chiến phí của Carthage chưa xài được bao nhiêu thì đã xảy ra binh biến, nếu La Mã mà chi tiền cho phe phản loạn mà Carthage đứt bóng luôn sau đó thì … lấy ai trả nợ? – Huống hồ người La Mã đã phân tích tình hình và thấy rằng Carthage tuy thua và đối mặt với binh biến nhưng thực lực vẫn còn mạnh, kiểu gì cũng sẽ đè bẹp quân phản loạn, lúc đấy Carthage lại có cớ để xé bỏ hiệp ước với La Mã nữa thì đúng là mất cả chì lẫn chài.
Và quả nhiên là chỉ 2 năm sau, cơn biến loạn đã được dập tắt. Thêm 10 năm nữa để Carthage ổn định tình hình và tính sổ với những đồng minh xung quanh đã “thấy gió trở cờ”, đến năm 218 TCN, danh tướng Hannibal Barca lại tiếp tục dùng đội quân đánh thuê của mình, đi xuyên qua Iberia, vòng qua xứ Gaul, vượt dãy Alps và khiến người La Mã phải khóc ròng trong trận Cannae lừng danh trong lịch sử. Tuy nhiên, trận thắng tại Cannae lại chưa đủ để đánh bại hoàn toàn La Mã, người La Mã không cho Hannibal điều mà ông ta muốn: Ngồi vào đàm phán, thay vào đó, họ chọn tiêu thổ kháng chiến và chính chiến lược này đã làm cho đội quân đánh thuê đông đảo của Hannibal bộc lộ khuyết điểm cố hữu của nó: Lợi ích. Sau 2 năm lang thang ở miền bắc nước Ý mà không đạt được một thắng lợi quyết định, tuyến hậu cần của đội quân ngày càng kéo giãn, đến cuối cùng, khi La Mã quyết định vượt biển đánh thẳng vào Carthage, Hannibal phải trở về cố hương và cuối cùng chịu thua tại trận Zama.
Người La Mã đã dùng chính những đội quân được tuyển mộ từ công dân La Mã để chiến thắng trong 3 cuộc chiến tranh Punic, và ngay cả trong những tình huống ngặt nghèo nhất của đế chế, lòng trung thành – thứ xa xỉ đối với các đội quân đánh thuê – đã cứu cho La Mã không sụp đổ khi Hannibal kéo đến trước cổng. Tuy nhiên, quân đội La Mã vẫn còn đó những điểm yếu cố hữu của họ, việc thiếu kỵ binh và sau đó là cung thủ đã dẫn đến nhu cầu về việc thành lập các binh đoàn “trợ chiến” bên cạnh các quân đoàn chính quy của người La Mã.
Từ thế kỷ 4, do suy giảm dân số và khủng hoảng kinh tế, La Mã bắt đầu ký hiệp ước với các bộ tộc "man di" (như người Goth, Frank, Vandals). Các bộ tộc này được cấp đất biên giới và nhận tiền vàng để chiến đấu bảo vệ La Mã dưới sự chỉ huy của các thủ lĩnh bộ tộc riêng. Đặc biệt, từ khi phân liệt thành Đông La Mã và Tây La Mã, sự phụ thuộc vào lính ngoại tộc ngày càng rõ rệt, các bộ tộc giờ đây chuyển hẳn vào bên trong lãnh thổ La Mã cư trú chứ không còn là những cộng đồng ở “bên rìa” như ban đầu nữa. Đặc biệt, những man tộc như Frank, Visigoth hay Burgundy giờ đây lại đóng vai trò như xương sống trong quân đội La Mã. Trận Chalon diễn ra ngày 20/6/451, đế chế Tây La Mã đã làm nên một “phép lạ” khi đánh tan được quân đội Hung của Atila lừng danh, qua đó kéo dài thêm cơn hấp hối của đế chế La Mã. Tuy La Mã chiến thắng, nhưng chiến thắng này mang đậm dấu ấn cá nhân của danh tướng Flavius Aetius, chính ông là người triệu tập những bộ lạc man tộc khác nhau, thuyết phục họ ra trận và gắn kết họ như một khối thống nhất trong trận này. Tuy nhiên, lính giỏi quá thì sếp lại sợ, chỉ 2 năm sau chiến thắng tại Chalon, hoàng đế Tây La Mã Valentinianus cùng với 2 thuộc hạ đã hạ sát Flavius trên bàn tiệc. Valentinianus chỉ nhìn thấy uy tín của Flavius ngày càng tăng và lo sợ sẽ vượt qua mình mà cố tình bỏ qua việc Flavius là sợi dây kết nối cuối cùng, người duy nhất mà tiếng nói của ông còn có trọng lượng đối với “man tộc”. Chỉ 6 tháng sau cái chết của Flavius, hoàng đế Valentinianus cũng bị ám sát, thêm 20 năm nữa Odoacer, một tướng lĩnh người Goth ép hoàng đế trẻ tuổi Romulus thoái vị mà vào ngày 4 tháng 9 năm 476 qua đó đánh dấu sự cáo chung của đế chế Tây La Mã.
(còn tiếp)
