27/03/2026
TẤM BIA VỀ QUAN HỆ LÀNG XÃ,
NHƯNG KHÍCH LỆ TINH THẦN THỂ THAO
Tác giả: PGS, TS Bùi Xuân Đính
Hôm nay, 27 tháng 3, kỷ niệm 80 năm Ngày Thể thao Việt Nam, tôi lại nhớ đến một tấm bia dựng trong đình làng Đại Áng (xã Đại Áng, huyện Thành Trì trước 1/7/2025, nay là xã Ngọc Hồi, Hà Nội) mang nội dung cỗ vũ tinh thần thể thao.
Bia dựng theo sự tích ông Nguyễn Lãm, hiệu là Hùng Tài, sống vào đầu thời Lê Sơ, có sức khỏe phi thường, được phong tước Bắc Quận công, đã thi với người làng bên cạnh, kéo được cây gỗ to dài ở dưới đồng lầy, chạy hàng trăm mét, nhờ đó, giành lại hơn 40 mẫu ruộng cho làng.
Lưu truyền dân gian và nội dung bài văn bia nêu rõ, ông Nguyễn Lãm, hiệu là Hùng Tài có sức khỏe phi thường, có thể vác được một cây gỗ nặng chạy băng băng, không ai cản được. Một lần, làng bên cạnh kéo gỗ qua cánh đồng giáp ranh giữa làng này với làng Đại Áng về để dựng đình. Có một khúc gỗ to nặng, lại phải qua đồng lầy nên người làng đó không thể kéo đi được. Nguyễn Lãm thấy họ kéo gỗ vất vả bèn chê. Người làng ấy bèn thách: “Có giỏi thì kéo đi”. Nguyễn Lãm liền nói :”Nếu tôi kéo được, các ông trả công thế nào?”. Một chức dịch làng đó nói : "Kéo gỗ đi được đoạn nào thì ruộng chỗ đó thuộc về làng ông”. Nguyễn Lãm liền cầm đoạn dây buộc cây gỗ to nặng, kéo một mạch lên khỏi đám ruộng lầy, đến khu ruộng cao, ông lại đưa gỗ lên vai, chạy băng băng. Người làng bên sợ ông chạy như thế thì sẽ mất hết ruộng, bèn lấy bột ớt, bồ hóng ném vào mắt Nguyễn Lãm, buộc ông phải dừng lại (!?). Mặc dầu vậy, theo thỏa thuận, toàn bộ phần ruộng của làng đó theo đoạn đường mà Nguyễn Lãm kéo gỗ qua đã thuộc về làng Đại Áng. Nguyễn Lãm về sau được dân làng tôn là “Ông kéo gỗ” hay “Ông vác gỗ”. Thực ra, đằng sau câu chuyện dân gian này là những cuộc tranh chấp đất đai giữa các làng thời quân chủ phong kiến.
Ngay sau Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công, để khuếch trương phong trào thể dục thể thao, rèn luyện sức khỏe, phục vụ công cuộc kiến quốc, chính quyền nhân dân lâm thời làng Đại Áng đã cho dựng bia về ông Nguyễn Lãm dựng ở cây gạo đầu làng. Bia có kích thước 86 x 54 cm. Mặt bia phẳng, không tạo thành các cấp bậc giữa diềm và lòng bia. Trán và diềm bia không có hoa văn. Bia có tiêu đề “Hữu công tắc tự" (có công thì được thờ). Dòng lạc khoản ghi bia dựng vào tháng Một năm Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thứ nhất (tháng 12 năm 1945). Bia có một mặt chữ, gồm 13 dòng, đa số các dòng có 33 chữ. Chữ khắc chân phương, nhưng nhiều dòng bị mờ, do trước đây từng bị đem ra làm cối đập lúa; sau đó, “lưu lạc" ở nhiều nơi, đến năm 1997 mới được đưa về đình. Nội dung bia kể lại sự tích “kéo gỗ" như đã nêu ở trên; đồng thời khẳng định: “Nay Ủy ban xã, các lý dịch (?) cùng toàn thể dân làng lập bia tưởng niệm, ghi nhớ công ơn của Nguyễn Lãm, để thanh niên noi theo, rèn luyện thể dục, có sức khỏe như ông kéo gỗ để làm cách mạng".
Tấm bia không chỉ ghi lại một sự tích liên quan đến lịch sử làng xã, mà còn khích lệ tình thần thể thảo trong những ngày tháng đầu của công cuộc xây dựng chế độ mới sau Cách mạng Tháng Tám 1945.
Tại Hội nghị ‘Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2001”, tôi công bố (với một bút danh ít người biết đến) bài viết “Tấm bia năm Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thứ nhất’, về tấm bia này, nhân tuổi 45 của bia. Không mấy ai để ý đến bài viết, ví có đến mấy trăm bài gửi đến. Tuy nhiên, GS. Hà Văn Tấn lại đọc bài viết và Thầy đã điểm những bài viết “có vấn đề” khi tổng kết Hội nghị! Tôi ngồi ở dười cười thầm và kính phục sự đọc của Thầy!
Nhân kỷ niệm 80 năm “ngày sinh” của một tấm bia mang “giá trị kép”, đăng bài để nhớ về những năm tháng lần mò tìm tư liệu ở các làng xã.
******************
