11/11/2025
Phố Hàng Chiếu
Trần Quang Dũng
Sưu tầm và biên tập
1/
Phố Hàng Chiếu dài 276 mét, đi từ phố Thanh Hà - phố Đào Duy Từ đến phố Đồng Xuân - phố Hàng Đường, nối phố Ô Quan Chưởng với phố Hàng Mã. Đây nguyên là đất thôn Thanh Hà, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện Thọ Xương xưa. Đình của thôn này cho tới những năm đầu thế kỉ XIX, ở vào chỗ gần kề cửa ô Quan Chưởng. Đến năm 1817 sửa chữa cửa ô này, mở rộng thêm đường, nên đình được dời vào nhà số 77 phố Hàng Chiếu (nhưng mặt chính lại quay ra ngõ Gạch, chỗ nhà số 10). Đình thờ ông Trần Lựu, một vị tướng thời Trần trấn giữ đất Vũ Ninh, tương truyền là đã lập công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông.
2/
Phường Thanh Hà được mở mang thành phố xá từ đời Minh Mạng (1820 - 1840), đường cái chính đi ra cửa ô Thanh Hà. Cửa ô đó còn có tên nữa là cửa ô Đông Hà vì thôn Thanh Hà trước kia gọi là thôn Đông Hà - Nhân dân quen gọi cổng này là ô Quan Chưởng
Con đường đi ra cửa ô Thanh Hà là lối đi hằng năm dưới thời các triều đại từ Lý đến Hậu Lê của đám nước lễ "tiến xuân ngưu". Theo lễ này, đầu năm mới, triều đình lập đàn tế ở ngoài cửa ô, rước một con trâu nặn bằng đất lên đàn làm lễ; sau đó lại rước trâu đưa vào Hoàng Thành để nhà vua thân hành dắt trâu ra ruộng tịch điền làm lễ xuống đồng.
Phố Hàng Chiếu xưa là một đường phố nối khu vực những phố bên ngoài cửa Đông thành Hà Nội với bến sông qua cửa ô Đông Hà.
- Bên ngoài cửa ô, thời thuộc Pháp gọi là "Rue des Nattes en joncs" (Phố Hàng Chiếu cói). Tên gọi "Phố Ô Quan Chưởng" có từ đầu tháng 8/1945.
- Bên trong cửa ô, thời phong kiến gọi là "Thanh Hà tân nhai" (Phố mới Thanh Hà). Giữa thế kỉ XIX sách Đại Nam nhất thống chí, ghi nhận nơi đây có hai cái tên : "Phố Hàng Chiếu" và "Phố Hàng Bát". Thời thuộc Pháp gọi là "Rue Jean Dupuis" (Phố Giăng Đuy-puy), nhưng nhân dân ta không chịu nhắc đến tên của kẻ thù xâm lược, mà gọi là "Phố Mới". Tên gọi cổ truyền : "Phố Hàng Chiếu" được khôi phục từ đầu tháng 8/1945.
3/
a/ Vào khoảng tháng 5/1931 chính quyền thực dân Pháp có cho gắn một tấm phù điêu lớn ở bên ngoài tường trường Ke Bờ Sông lối vào Hàng Chiếu, tượng tên Jean Dupuis dẫn đoàn thuyền đổ bộ lên bờ. Buổi sáng chúng còn tổ chức lễ khánh thành long trọng, có lính bồng súng, quan Tây quan ta lễ phục trịnh trọng đọc "đít-cua, kèn "bú-rích" om sòm, ... Thế mà vừa qua một đêm không biết người dân nào đã trút căm thù chung của mọi người bằng cách trát phấn tươi lên khắp pho tượng, chỉ làm tội bọn hộ phố và cảnh sát phải một phen bịt mắt bịt mũi giội nước cọ rửa mãi.
b/ Đối với lịch sử Thủ đô hiện đại, phố Hàng Chiếu đã chứng kiến một sự kiện đặc biệt. Trong những ngày đầu của cuộc Toàn quốc kháng chiến phố Hàng Chiếu là một trung tâm của Liên khu I và đứng vững cho tới đêm ngày 17/02/1947 là đêm Trung đoàn Thủ đô được lệnh rút ra ngoài thành phố. Thời gian đó, giữa lúc cả Hà Nội, cả Liên khu I đang là một chiến trường ác liệt mịt mù khói súng thì đúng tối mùng Một Tết Đinh Hợi (tức ngày 22/01/1947) một bữa tiệc với đầy đủ phong vị Tết do ban chỉ huy Trung đoàn Thủ đô tổ chức tại nhà số 87-B phố Hàng Chiếu, là nhà của gia đình ông Ngô Lê Động (sau là liệt sĩ) chủ hiệu thuốc Anh Hoa, với danh nghĩa là chiêu đãi các ngoại kiều và mời nhiều đại biểu người nước ngoài có mặt ở Hà Nội, nhưng thực chất là để tỏ ra là Liên khu I không bị vòng vây của quân đội Pháp cắt đứt với bên ngoài, như chúng đã tuyên truyền, đồng thời giải thích cho họ biết tính chất chính nghĩa của cuộc kháng chiến của ta, và cũng là để họ tận mắt nhìn thấy khí thế và thực tế vững mạnh của Liên khu I (Vì là một gia tộc lớn nên nhà 87-B phố Hàng Chiếu thông sang các nhà 11 + 13 phố Hàng Đường và 14 + 16 ngõ Gạch, đều là của gia đình họ Ngô).
c/ Chiến sự (19/12/1946 - 18/02/1947) đã phá hoại nặng nề nhiều nhà ở phố Hàng Chiếu.
*
Nguồn :
1/ Nguyễn Văn Uẩn - Hà Nội nửa đầu thế kỉ XX - Nhà xuất bản Hà Nội và Công ti Cổ phần Văn hoá & Truyền thông Nhã Nam thực hiện năm 2016.
2/ Nguyễn Vinh Phúc - Phố và Đường Hà Nội - Nhà xuất bản Giao thông Vận tải năm 2004.
3/ Đào Thị Diến (Chủ biên) - Hà Nội qua tài liệu và tư liệu lưu trữ 1873 - 1954 - Nhà xuất bản Hà Nội năm 2010.
***
Cổng Thanh Hà Tân Nhai (Phố mới Thanh Hà) năm 189x
Ảnh sưu tầm
