23/04/2026
H O À I - N I Ệ M
Thông qua buổi học trên giảng đường, em có nghe video chia sẻ từ giáo sư Michael Sandel, thầy nói “Meritocracy is corrosive of the common good. It leads to hubris among the winners and humiliation among those who lose out.” Tạm hiểu là “Chế độ trọng dụng nhân tài làm xói mòn lợi ích chung. Nó dẫn đến sự kiêu ngạo ở những người chiến thắng và sự tủi nhục ở những người thất bại.”
Bản thân em cũng đã cảm nghiệm rất rõ điều này trong hành trình đi học của mình. Em trải nghiệm cảm xúc ấy không ít lần, và một trong những lần tiêu biểu nhất diễn ra từ phòng trà của một vị sư có tiếng ở Việt Nam. Em xin phép ghi chung chung, không nêu cụ thể vì ngay thời điểm hiện tại, em chưa đủ hiểu biết và thấu cảm để nhận ra những gì vị sư ấy nói với em.
Đó là một ngày Hè, em cùng hai “người bạn” lớn tuổi, họ là người có tiếng trong giới văn hoá, và một cô bạn trạc tuổi của em đến ăn trưa - uống trà tại một biệt thự nhỏ ở Việt Nam theo lời mời từ một vị sư. Trong khi ngồi chia sẻ, vị sư bày tỏ ở đây có rất nhiều người thuộc tầng lớp tinh hoa thường xuyên ghé qua và ngay cả những người phục vụ cũng thuộc lớp người trẻ rất giỏi, thuộc vào tốp “không phải dạng vừa”. Người nào cũng sành sõi ngoại ngữ, giỏi văn chương, thơ phú… Ngay cả cô bạn đi cùng, là cháu ruột của hai “người bạn”, cô ấy từ cấp 2 đã đọc hết bộ Harry Potter bằng tiếng Anh và rất được gia đình yêu quý, như một tiểu thơ đài cát vậy.
Song, tới lượt em, em không biết giới thiệu bản thân mình là gì ngoài việc chỉ là cậu học trò nhỏ được dịp đi cùng hai “người bạn” của mình. Vị sư ấy liên tục hỏi em về thơ phú, văn chương, kêu em kể ra các tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại từ Nguyễn Tuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Quang Sáng,… Kỳ thực, lúc đó em khá bối rối, một phần do em không nhớ rõ những tác phẩm gắn liền với tác giả. Phần còn lại là do em không thường xuyên đọc các tác phẩm văn học hiện đại, dù kể ra được kha khá nhưng trong đầu em lúc ấy chỉ tự hỏi “để làm gì?” và có lẽ cho tới bây giờ em cũng không biết kể ra “để làm gì?”. Em là người thích sách, yêu sách, đam mê đọc sách, và không phải lúc nào cuộc sống cũng an bài cho em đọc những cuốn sách mà mọi người đã đọc (có lẽ vậy). Kết quả cuộc trò chuyện ấy, vị sư nói em thiếu hiểu biết, thiếu kiến thức và khi ra về em vẫn còn nhớ mãi câu nói này cho đến hôm nay: “còn phải tu nhiều kiếp lắm”.
Câu nói đã xuyên thẳng vào trái tim một thanh niên độ tuổi hai mươi, một người suy tư nhiều, nghĩ nhiều và điều ấy khiến cậu day dứt với chính mình. Cậu tự vấn, liệu có phải do mình chưa đủ nỗ lực chăng? Mình đã nhịn ăn sáng để học bài, chỉ vì khi ăn sáng sẽ khiến mình buồn ngủ, không thể làm việc! Mình đã vượt ngàn dặm xa xôi từ quê xa lên thủ đô chỉ để mong tìm được một cơ hội mới cho bản thân với ý niệm trở về vung đắp quê hương, nhưng nếu với bao nỗ lực ấy, mình vẫn là kẻ hèn chưa đủ lớn, chưa đủ kiến thức thì phải làm thế nào đây?
Và không chịu nổi sự tổn thương ấy, cậu đã lặng lẽ ra về và mang theo một nỗi lòng với quê hương và gia đình. Đến ngày hôm nay đây, khi nghe chia sẻ của Giáo sư Michael Sandel, cậu đã một lần nữa nhớ lại cảm nghiệm khi ấy. Cậu biết ơn giáo sư đã xoa dịu nỗi lòng cậu. Và thật sự, trong tâm khảm này, cậu biết rằng mình đã và đang may mắn hơn rất nhiều người vì chính tại mảnh đất quê hương nuôi dưỡng cậu khi xưa, vẫn còn nhiều mảnh đời đang loay hoay với số phận. Không phải nghèo, cũng chẳng phải hèn, cậu từ đôi bàn tay dính đầy bụi và đất của cha mẹ mà lớn lên. Cậu thương những người bình thường, cậu tha thiết vì họ và cũng là vì chính mình. Cậu hiểu rõ không phải ai cũng có một xuất phát điểm giống nhau: “Those who landed on top came to believe that their success was their own doing, a measure of their merit, and that those who lost out had no one to blame but themselves… If everyone has an equal chance, the winners deserve their winnings. This is the heart of the meritocratic ideal. In practice, of course, we fall far short. Not everybody has an equal chance to rise” - Michael Sandel.
Tạm dịch: Những người đạt được thành công tin rằng đó là do chính họ tạo ra, là thước đo năng lực của họ, còn những người thất bại thì chỉ có thể tự trách mình… Nếu mọi người đều có cơ hội như nhau, người thắng cuộc xứng đáng nhận được phần thưởng của mình. Đây chính là cốt lõi của lý tưởng trọng dụng nhân tài. Trên thực tế, tất nhiên, chúng ta còn cách xa điều đó. Không phải ai cũng có cơ hội thăng tiến như nhau - Michael Sandel”.
Có những người đáng trách, nhưng cũng có những người đã nỗ lực rất nhiều trong hành trình của họ. Không phải ai cố gắng cũng đạt được kết quả như mong đợi. Xuất phát điểm - dù ta có muốn hay không vẫn là một yếu tố ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc đời mỗi người. Và em nhận ra rằng, điều quan trọng là phải học cách dịu dàng hơn với chính mình. Em không muốn mình tiếp tục yếu đuối trước những lời phán xét như thế, và em mong rằng mọi người cũng thương yêu chính mình. Dù ai đó xuất sắc, đó là phần thưởng của họ, còn chúng ta cũng đã phấn đấu hết sức trong khả năng của mình rồi. Thương, rất thương…
———————————————
Ở bài viết này, em gọi “hai người bạn”, đây là cách em được gọi, em xin nhận điều này như một món quà. Trong một lần có cơ hội ngồi ăn và nói chuyện cùng một “người lớn khác”, em có nói “em và anh ngồi ăn cùng nhau, nhưng vị trí của mình không giống nhau.”
Trúc Lan Thiện Trí 🌱
![[ T Ự T Â M ]Đôi khi...Ý ngữ hay văn ngữ cũng tuỳ theo đương cơ mà giả lập phương tiện, cuối cùng cũng chỉ quay về một...](https://img4.govern1.com/811/508/122258715878115087.jpg)
