25/05/2026
HÀNH TRÌNH TRỞ VỀ RỪNG CỦA LOÀI RÙA NGUY CẤP ĐẶC HỮU CỦA VIỆT NAM, NẰM TRONG DANH SÁCH 25 LOÀI RÙA NGUY CẤP NHẤT THẾ GIỚI
Tháng 11 năm 2025 đánh dấu cột mốc lịch sử trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học Việt Nam: lần đầu tiên sau gần một thế kỷ, rùa Trung Bộ (𝑀𝑎𝑢𝑟𝑒𝑚𝑦𝑠 𝑎𝑛𝑛𝑎𝑚𝑒𝑛𝑠𝑖𝑠), một trong 25 loài rùa nguy cấp nhất thế giới được trả về tự nhiên tại chính mảnh đất miền Trung nơi chúng từng sinh sống. Chương trình tái thả này được Chương trình Bảo tồn rùa châu Á (Asian Turtle Program - ATP) cùng Tổ chức Indo-Myanmar Conservation ấp ủ từ hơn một thập kỷ trước.
Rùa Trung Bộ là loài đặc hữu của Việt Nam, chỉ phân bố tại một số tỉnh miền Trung và không xuất hiện ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Điều này khiến trách nhiệm bảo tồn loài trở nên đặc biệt nặng nề. Nếu loài này tuyệt chủng tại Việt Nam, chúng sẽ biến mất hoàn toàn khỏi hành tinh.
Vào thập niên 1930, nhà bò sát học Léonard Bourret mô tả đây là loài có phân bố phổ biến tại các vùng đất ngập nước miền Trung Việt Nam. Tuy nhiên, ghi nhận cuối cùng về sự hiện diện của chúng trong tự nhiên chỉ dừng lại ở năm 1939, quanh khu vực Hội An (tỉnh Quảng Nam cũ).
Suốt nhiều thập kỷ sau đó, loài rùa này gần như biến mất khỏi tự nhiên. Chúng chỉ còn xuất hiện trong các đường dây buôn bán động vật hoang dã. Phải đến năm 2006, sau nhiều cuộc khảo sát và phỏng vấn thực địa tại 10 tỉnh miền Trung, các cán bộ của ATP mới chính thức ghi nhận lại được một cá thể ngoài tự nhiên ở Quảng Nam, không xa khu vực Hội An, nơi từng ghi nhận lịch sử phân bố của loài.
Dù loài này vẫn còn tồn tại tại 7 trong số 10 tỉnh khảo sát, phần lớn quần thể đã bị săn bắt đến mức cạn kiệt, khiến số lượng vô cùng hiếm và khó bắt gặp. Nhiều khu vực trước đây từng là nơi sinh sống của loài, nay đã hoàn toàn không còn dấu vết.
Tuy là loài đặc hữu miền Trung với yêu cầu sinh thái đặc thù, những cá thể được cứu hộ đã cho thấy khả năng thích nghi ấn tượng với điều kiện chăm sóc tại Chương trình Bảo tồn Rùa châu Á ở Vườn quốc gia Cúc Phương, chúng cũng thay đổi tập tính để phù hợp với khí hậu địa phương.
Và kết quả thành công vượt mong đợi khi tỷ lệ nở trứng đạt cao nhờ công nghệ ấp nhân tạo, cho phép can thiệp vào chu trình nở và kiểm soát tỷ lệ giới tính của rùa con. Quần thể rùa Trung Bộ tại cơ sở bảo tồn này đã tăng từ chỉ 10 cá thể ban đầu lên gần 1.000 cá thể, một kỳ tích trong lịch sử bảo tồn rùa nước ngọt Việt Nam.
Đây chính là nền tảng vững chắc để triển khai chương trình tái thả quy mô lớn, với tham vọng đưa rùa Trung Bộ ra khỏi danh sách 25 loài rùa nguy cấp nhất thế giới — danh sách mà không loài động vật nào muốn góp mặt.
Tháng 11 năm 2025, khoảng 100 cá thể rùa Trung Bộ sinh sản trong điều kiện nuôi bảo tồn đã chính thức được thả về một địa điểm bí mật trong khu bảo tồn thiên nhiên tại miền Trung Việt Nam. Đây là sự kiện mang tính bước ngoặt, đánh dấu lần đầu tiên sau gần một thế kỷ loài này được trở về môi trường sống tự nhiên.
Trước khi thả, các cá thể được gắn thiết bị phát tín hiệu vô tuyến để theo dõi sau thả. Mỗi thiết bị mang một tần số riêng biệt, cho phép các nhà nghiên cứu xác định chính xác vị trí của từng cá thể trong rừng và vùng đất ngập nước.
Mục tiêu của chương trình theo dõi:
▪️ Đánh giá khả năng thích nghi và tỷ lệ sống sót của rùa sau khi trở về tự nhiên;
▪️Thu thập dữ liệu về tập tính, hành vi kiếm ăn, phạm vi hoạt động;
▪️ Xác định sinh cảnh ưa thích và yêu cầu môi trường sống;
▪️ Cung cấp cơ sở khoa học cho các quyết định bảo vệ và quản lý môi trường sống.
Những thông tin này gần như chưa từng có trước đây đối với rùa Trung Bộ ngoài tự nhiên và sẽ là chìa khóa để hoàn thiện chiến lược bảo tồn dài hạn.
Các nhà bảo tồn nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu của một chương trình dài hạn. Bên cạnh việc tiếp tục tái thả thêm nhiều cá thể trong tương lai, dự án còn hướng đến:
▪️Tăng cường bảo vệ sinh cảnh tự nhiên;
▪️Hợp tác với chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm;
▪️Nâng cao nhận thức cộng đồng;
▪️Thiết lập các quần thể bảo tồn sinh sản quy mô lớn tại miền Trung Việt Nam.
Bên cạnh mục tiêu cứu một loài khỏi bờ vực tuyệt chủng, chương trình bảo tồn còn hướng tới việc khôi phục sự hiện diện của chúng trên toàn bộ vùng phân bố lịch sử trong tự nhiên. Một ngày nào đó, rùa Trung Bộ có thể sẽ lại xuất hiện phổ biến tại các vùng đất ngập nước miền Trung, thậm chí ngay cả ở Hội An, nơi chúng từng tồn tại cách đây gần một thế kỷ.
Hành trình từ bờ vực tuyệt chủng trở về tự nhiên của rùa Trung Bộ là câu chuyện về hy vọng, khoa học và lòng quyết tâm, nhắc nhở chúng ta rằng dù muộn màng, chúng ta vẫn có thể sửa chữa những sai lầm của quá khứ, nếu chúng ta hành động ngay bây giờ.
Mỗi cá thể rùa được thả về tự nhiên là một hy vọng về sự phục hồi của loài, và là một mảnh ghép trong bức tranh sinh thái lớn hơn về bảo tồn động vật hoang dã và trách nhiệm của con người đối với thiên nhiên.
Bài viết này xin được tri ân những người bạn, đồng nghiệp làm trong lĩnh vực bảo tồn động vật hoang dã đã nỗ lực hết mình để bảo tồn các loài rùa Việt Nam. Công việc của họ không chỉ góp phần cứu lấy những loài động vật đang bên bờ tuyệt chủng, mà còn gìn giữ một phần di sản sinh học vô giá của Việt Nam và của cả hành tinh này.
🌱🐢💙☘
📌 Để biết thêm thông tin về chương trình bảo tồn rùa Châu Á và nỗ lực bảo tồn các loài rùa nước ngọt tại Việt Nam, vui lòng liên hệ:
Chương trình Bảo tồn Rùa Châu Á (Asian Turtle Program), Vườn Quốc gia Cúc Phương, Ninh Bình, Việt Nam: https://asianturtleprogram.org/
Bạn có thể xem video về cuộc tái thả lịch sử tại đây nhé: https://www.youtube.com/watch?v=LMws6-mLQL0
Nguồn ảnh:
Ảnh (1 - 5) được lấy từ chính video được đăng tải trên kênh YouTube của Asian Turtle Program
Ảnh 6: Danh lục Đỏ Việt Nam - Nguyễn Quảng Trường