04/06/2026
HỒ TÙNG MẬU VÀ HIỆU SÁCH YÊU NƯỚC GIỮA LÒNG PHỐ CẢNG
Trong dòng chảy vinh quang của cách mạng Việt Nam, đồng chí Hồ Tùng Mậu là một trong những biểu tượng sáng ngời của thế hệ chiến sĩ cộng sản đầu tiên. Cả cuộc đời ông là bản anh hùng ca về lòng yêu nước nồng nàn, ý chí chiến đấu bất khuất và phẩm chất đạo đức cách mạng thuần khiết, suốt đời phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân và là người anh em chí tiết của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hải Phòng - một trong hai thành phố làm "đầu cầu" để truyền bá chủ nghĩa Mác - Lenin và những tư tưởng tiến bộ vào Việt Nam lúc bấy giờ là một trong những nơi gắn liền sự nghiệp đầy vẻ vang của Hồ Tùng Mậu với bí danh là Ích.
Đầu năm 1924, từ Quảng Châu (Trung Quốc), Hồ Tùng Mậu về nước, trở lại quê nhà Quỳnh Lưu hoạt động cách mạng với bí danh Phan Tái. Khi được tin Phạm Hồng Thái đã mưu sát không thành Toàn quyền Đông Dương Merlin tại Sa Diện, tháng 7/1924, ông đã trở lại Quảng Châu theo lộ trình Vinh - Hà Nội - Hải Phòng - Móng Cái - Đông Hưng. Chuyến đi trót lọt từ Hải Phòng đến Móng Cái rồi sang Trung Quốc giúp ông có quan hệ với cơ sở cách mạng ở thành phố Hải Phòng để sau này ông xây dựng được đường dây liên lạc ngoài nước với trong nước tương đối an toàn có hiệu quả. Tháng 11 năm đó, Hồ Tùng Mậu gặp Nguyễn Ái Quốc cùng những thành viên ưu tú của Tâm Tâm xã và giúp đỡ chuyển hướng hoạt động từ đó xây dựng tổ chức cách mạng theo đường lối đúng đắn. Tháng 6/1925, Việt Nam Cách mạng Thanh niên Đồng chí Hội ra đời, trong đó có Cộng sản Đoàn gồm 5 người trong đó có Hồ Tùng Mậu tham gia. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Nguyễn Ái Quốc, tổ chức Việt Nam Thanh niên Đồng chí Hội phát triển nhanh, đồng thời tuyển chọn thanh niên có chí hướng yêu nước xuất dương ra Quảng Châu để đào tạo bài bản trước khi đưa về Việt Nam vận động quần chúng.
Vốn có quan hệ với Hải Phòng từ trước nên khi được cử về nước truyền đạt chủ trương, Hồ Tùng Mậu trở về thành phố Cảng mở hiệu sách mang tên Huệ Quần Thư Điếm làm nơi liên lạc giữa trong và ngoài nước. Nhờ đường dây này, rất nhiều chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi đã ra được Quảng Châu theo học và phần lớn trong số đó sau này trở thành những lãnh đạo cấp cao của Đảng như Trần Phú, Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Lương Bằng, Bùi Lâm, Tôn Quang Phiệt... Đến năm 1927, lớp huấn luyện của Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội ở Quảng Châu mở được ba khóa, gồm học viên từ Thái Lan và ở trong nước tới. Thanh niên ở trong nước ra đều đi qua đường dây do Huệ Quần Thư Điếm đưa đón.
Theo Phan Trọng Quảng - một thanh niên yêu nước quê gốc Thanh Hóa dự lớp huấn luyện chính trị khóa II, đoàn của Quảng đi đến Hải Phòng được ông Lê Hữu Lập đón; ngày 14/7/1926, họ chia làm hai nhóm đi tàu thủy từ Hải Phòng xuống Móng Cái; và khi đến bến Mũi Ngọc, đoàn lần lượt rời tàu đi ô tô đến trung tâm Móng Cái rồi xuống xe theo đường tắt đến bến đò Nà Sáo Tụ - một trạm liên lạc cách mạng tọa lạc ở phía Bắc bờ sông Bắc Luân, thuộc địa phận Trung Quốc qua đó đến ngôi nhà tranh của gia đình ông Đỗ Phát Khang (tức ông Cộc) là cơ sở của ta.
Như vậy, cả ba khóa huấn luyện ở Quảng Châu, số thanh niên trong nước ra đều đi qua trạm đưa đón Huệ Quần Thư Điếm ở Hải Phòng. Họ đều là những hạt nhân đầu tiên truyền bá tư tưởng cách mạng, xây dựng tổ chức quần chúng khắp ba miền. Hiệu sách Huệ Quần Thư Điếm trở thành trạm trung chuyển tích cực đưa rất nhiều thanh niên tư tưởng tiến bộ đồng thời kết nối các cơ sở cách mạng tại nhiều tỉnh thành từ Bắc chí Nam, đó chính là dấu ấn của Hồ Tùng Mậu tại một thành phố được mệnh danh là "cái nôi" của giai cấp công nhân với những phong trào đấu tranh anh dũng và cũng là nơi khởi nguồn báo chí cách mạng.
Tuy nhiên, đến tháng 4/1927, Tưởng Giới Thạch trở mặt, phản bội chính sách 'Liên Nga, Liên Cộng, ủng hộ công nông', bãi bỏ trường quân sự Hoàng Phố và tàn sát bắt bớ cán bộ cùng học viên là đảng viên Cộng sản của nhà trường. Nhiều cán bộ và học viên của Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội cũng bị bắt giam, trong đó có Hồ Tùng Mậu. Nhờ áp lực đấu tranh của quần chúng lao động, chính quyền Tưởng phải thả những người Việt Nam bị bắt. Tới tháng 12 cùng năm, Hồ Tùng Mậu và một chiến sĩ của Việt Nam Cách mạng Thanh niên Đồng chí Hội tham gia cuộc khởi nghĩa Quảng Châu và bị bắt giam tới năm 1929 mới được tha. Trong tù, ông được bầu vắng mặt là uỷ viên chấp hành Tổng bộ Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội tại Đại hội Đại biểu lần thứ I. Ông cùng Lê Hồng Sơn kiên trì vận động đoàn kết, khắc phục tình trạng chia rẽ bè phái của các tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản cũng như cử người đi sang Thái Lan gặp Nguyễn Ái Quốc trước khi cuộc họp thống nhất các lực lượng thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam tại Hương Cảng đầu năm 1930; còn hiệu sách Huệ Quần Thư Điếm tại Hải Phòng tiếp tục duy trì trong một thời gian ngắn trước khi đóng cửa cuối năm 1929.
Tháng 6 này, toàn quốc kỉ niệm 130 năm ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu - người hội tụ đầy đủ phẩm chất cách mạng kiên cường. Cuộc đời Hồ Tùng Mậu là hình ảnh tiêu biểu của lớp chiến sĩ cách mạng tiền bối – những con người đã âm thầm hiến dâng cả tuổi trẻ, gia đình và tính mạng cho độc lập dân tộc. Tên tuổi của ông hôm nay có thể không được nhắc nhiều như những nhân vật lớn khác, nhưng trong lịch sử cách mạng Việt Nam, Hồ Tùng Mậu vẫn luôn là một trong những người đồng chí trung kiên, tận tụy và gần gũi nhất bên cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm tháng gian khó nhất.
📸 Hồ Tùng Mậu (trái) và Chủ tịch Hồ Chí Minh tại chiến khu Việt Bắc
Nguồn: Hải Phòng trong tim
