03/11/2023
TÔ THỊ HOẠN LÀ AI??
Bạn có muốn biết nguồn gốc của Nàng Tô Thị không??
Theo các cụ kể lại con cháu rằng: Tục truyền có người con gái có tên là Thị Đề, xóm Bản Lung, xã Đồng Loan, huyện Hạ Lang (Cao Bằng) là người xinh đẹp, tính nết na, chưa lập gia đình.
Vào một đêm rằm Trung thu, Thị Đề ngồi hóng mát ngắm trăng tại sàn nhà, khi ngoái nhìn lên núi Phia Roan đằng sau nhà thì thấy ánh đèn rực sáng và nghe thấy tiếng chim kêu ba tiếng: Hoạn, Hoạn, Hoạn. Từ đó nàng ốm nghén. Theo tục lệ ngày đó, các cụ cho rằng đây là điều may nên Thị Đề dưỡng thai đến chín tháng mười ngày thì sinh nở. Lúc bé gái cất tiếng khóc chào đời thì hương thơm ngào ngạt tỏa khắp bốn phương, nhớ đến đêm rằm Trung thu trước đó bà đặt tên bé gái tên là Tô Thị Hoạn (như tiếng chim kêu).Khi Tô Thị Hoạn bước vào tuổi dậy thì là một người con gái rất xinh đẹp, giỏi giang, nết na. Nhưng nàng vẫn chưa ưng thuận lấy chồng, người địa phương mới mặc tượng vẽ truyền thần gửi đi triều đình Việt Nam và Trung Quốc. Sứ thần triều đình Việt Nam đến đón trước một ngày, sau đó sứ thần Trung Quốc mới đến. Trước khi về kinh thành, hai mẹ con cùng dòng tộc và nhân dân trong vùng trồng một cây đa ở ngọn đồi sau làng Bản Lẹn, xã Đồng Loan và thề rằng: “Mạy tứn nhằng hòi mà/Mạy thai lẻ bấu thẻo” (Nghĩa là: Cây mọc còn quay về/Cây chết không quay về). Và từ đó ngọn đồi này mang tên là đồi Co Lùng (đồi cây đa) cho tới ngày nay.
Trên đường về kinh thành, đoàn sứ thần không nhận ra được ai là mẹ, ai là con, vì hai người đều xinh đẹp như nhau. Khi đến động Tam Thanh, Kỳ Lừa (Lạng Sơn), trong lúc hai mẹ con đang rất đói thì sứ thần bưng cơm vào, để đũa lộn xộn, sứ thần thấy một người biết so đũa và một người cầm đũa ăn ngay. Sứ thần cho rằng: Người biết so đũa là mẹ, người không biết so đũa là con. Đến triều đình, người con được sung vào cung phi và nhà vua rất yêu quý. Do có người đẹp từ tổng Phong Đằng, nên nhà vua đã ban sắc cho cả tổng Phong Đằng, châu Hạ Lang được miễn thuế (7 xã vùng Bằng Ca, Hạ Lang), cả vùng này chỉ khai thác diêm sinh nộp cho triều đình, nay ở địa phương có địa danh Ngườm Riềm (hang Diêm Sinh). Ngày tháng trôi đi, cây đa mẹ con nàng Tô Thị trồng năm xưa không thấy mọc và mãi mãi không thấy mẹ con trở về nên dân chúng trong vùng đã lập đền thờ tại chân núi Phia Roan để phụng thờ. Đền Nàng Tô Thị được người dân kể đi, kể lại từ đời này qua đời khác.
