13/06/2025
“THỜI GIAN” LÀ DÒNG CHẢY QUAN HỌ
(Ý nghĩa thời gian trong lời thơ, lời ca câu Quan họ)
Trong dân ca Quan họ, "thời gian" không chỉ là dòng chảy tuyến tính của quá khứ, hiện tại và tương lai, mà còn mang đậm sắc thái cảm xúc, gắn liền với nỗi nhớ, sự chờ đợi và tình yêu đôi lứa. "Thời gian" trong lời ca Quan họ là khoảng lặng của mong ngóng, là chiếc cầu nối giữa người ở lại và người ra đi, giữa lời thề hẹn và niềm hy vọng tái ngộ. Nó hiện hữu trong từng câu ca mượt mà, thấm đẫm chất trữ tình, như một minh chứng cho tình cảm thủy chung, sâu nặng mà người quan họ dành cho nhau qua bao mùa hội Lim, qua biết bao mùa trăng xa và ơn cha nghĩa mẹ.
ÂN CHA, NGHĨA MẸ BẰNG GIỜI
Ân (Ơn) cha nặng lắm ai ơi!
Nghĩa mẹ bằng giời (trời), chín tháng cưu mang.
(Hừ la Cổ đại – DCQH)
Thời gian cụ thể được hiển hiện trong các lời thơ, lời ca quan họ là “ngày” được nhắc tới 1.794 lần, “tháng” nhắc tới 514 lần…. một khắc nhắc tới 24 lần… trong kho tàng 4.000 câu quan họ truyền thống.
Nghẹn ngào giây phút tiễn đưa
Người đi , kẻ ở sao chua xót lòng
Yêu người bao nỗi nhớ mong
Gan bào , ruột héo sầu đong tháng ngày
(Nhớ ai hết đứng lại ngồi – DCQH)
Năm tháng trôi đi, làng quan họ vẫn vang vọng tiếng ca ân tình, đượm đà bản sắc quê hương. Mỗi độ xuân về, người dân lại tụ hội dưới mái đình xưa, cất lên câu chúc: La rằng “Rước mừng Bà Đống” làng Hòa Đình:
"Rước mừng bà Đống, dân làng
Bước sang năm mới an khang thọ trường
Cầu Bà, cầu Phật bốn phương
Dân làng no ấm, mọi đường yên vui."
Câu chúc như một lời nguyện thiêng liêng gửi đến thần linh, mong cầu cho xóm làng yên ổn, người người hạnh phúc, mùa màng tươi tốt. Trong cái nồng ấm của tình làng nghĩa xóm, hình ảnh người quan họ vẫn dịu dàng mà sâu lắng – giữ gìn nét đẹp văn hóa, gìn vàng giữ ngọc giữa vòng xoáy thời gian. Xuân đến, câu ca quan họ lại ngân vang như gắn kết quá khứ với hiện tại, nối dài niềm tin yêu vào một tương lai đủ đầy và thanh bình.
Thời gian lặng lẽ thoi đưa
Mảnh hồn lữ thứ cũng vừa mỏi chân
(Cõi xa xôi-DCQH)
Khi chia tay bạn người quan họ, thời gian là không có hẹn trước cố định, không có lời trách móc hay giận hờn, chỉ là những câu nói nhẹ nhàng như gió thoảng, đượm tình mà sâu lắng. Họ không níu kéo, không oán than, nhưng trong từng ánh mắt, từng lời ca vẫn ngân lên nỗi mong chờ và tình cảm thủy chung như sợi tơ vương. “Thời gian lặng lẽ thoi đưa / Mảnh hồn lữ thứ cũng vừa mỏi chân” — đó là lời tiễn đưa, như một sự chấp nhận của cuộc chia ly, nhưng cũng là dấu lặng đầy lưu luyến. Và rồi: “Thời gian cạn chén phũ phàng / Giờ đây giăng lặn ánh vàng khuất xa”, dẫu thời khắc ly biệt đến vội vàng, người quan họ vẫn giữ trong tim một ánh vàng kỷ niệm – không tắt, chỉ khuất sau giăng sương của thời gian.
Thời gian cạn chén phũ phàng
Giờ đây giăng lặn ánh vàng khuất xa
(Thời gian như thế cũng vừa – DCQH)
Vậy mà mãi hỏi vì sao
Thời gian biền biệt, để trào mắt ai.
(Chiều gió thổi -DCQH)
Đêm xuân trải dài trong tiếng ca đối đáp - giao duyên vang vọng bên triền sông, nơi những Liền anh Liền chị ngồi thưa chuyện bên ánh trăng mờ ảo. Canh một, tiếng "đồng hồ thánh thót đêm trường" vang lên như báo hiệu mở đầu cuộc hò hẹn. Trong không gian tĩnh lặng, câu ca ngân dài, thấm đẫm ân tình, gợi lên nỗi nhớ nhung da diết. Sang canh ba, trời dần khuya, sương phủ dày, "ngàn vàng một khắc chăn đào đắp chung" - lời ví đầy duyên thầm kín khiến lòng người xao xuyến. Đến canh năm, ánh trăng nhạt dần nhường chỗ cho tia sáng đầu tiên, nhưng cuộc giao duyên vẫn chưa dứt. Bởi "vì tình em phải tìm duyên / đôi người dệt lụa ngồi chuyền năm canh", họ cùng dệt nên sợi tơ tình trong đêm, nối dài bằng câu ca mượt mà, sâu lắng, lưu giữ trong lòng người một đêm chơi quan họ không thể nào quên.
Đồng hồ thánh thót đêm trường
Ngàn vàng một khắc chăn đào đắp chung
(Thú giải phiền – DCQH)
Vì tình em phải tìm duyên
Đôi người dệt lụa ngồi chuyền năm canh
(Thuyền kề -DCQH)
Câu quan họ "Phù vân khoảnh khắc canh đời”, gợi lên hình ảnh một kiếp người trôi nổi như mây bay, thoắt đến thoắt đi.
Phù vân khoảng khắc canh đời
Sớm còn tối mất đến rồi lại đi
Thiền định tâm thức từ bi
Cuộc đời ảo mộng đến đi vô thường
(Phù vân -DCQH)
Cuộc sống mong manh, đổi thay từng phút giây, khiến con người dễ rơi vào vòng xoáy khổ đau và lầm lạc. Chỉ khi quay về với thiền định và nuôi dưỡng lòng từ bi, ta mới có thể thấu hiểu bản chất vô thường của đời sống và tìm thấy sự an yên trong tâm hồn giữa dòng đời đầy ảo mộng.
ST: NNC Nguyễn Trọng Hải
