29/05/2026
Metabolism 💊💉💊🥬🥦
โดย ภก.ธิดารัตน์ ศิริมาสกุล รพ.สตึก
1. ภาพรวมการเปลี่ยนแปลงยา (Drug Metabolism / Biotransformation)
กระบวนการนี้หลักๆ แบ่งออกเป็น 2 ระยะ เพื่อทำให้ยาละลายน้ำได้ดีขึ้นและขับออกจากร่างกายได้ง่ายขึ้น:
🔸Phase I Reactions: เป็นปฏิกิริยาที่เติมหมู่ฟังก์ชัน (Functional group) เพื่อให้ยาขั้วเพิ่มขึ้นเล็กน้อย ส่วนใหญ่ทำหน้าที่โดยเอนไซม์กลุ่ม CYP450 ยาที่ผ่านกระบวนการนี้อาจจะยังออกฤทธิ์อยู่ เปลี่ยนเป็นสารที่ไม่ออกฤทธิ์ หรือเปลี่ยนเป็นสารพิษก็ได้
🔷Phase II Reactions: เป็นปฏิกิริยาการรวมตัว (Conjugation) โดยนำสารในร่างกาย (เช่น Glucuronic acid, Sulfate, Acetate) มาจับกับยาขั้วสูง เพื่อให้ละลายน้ำได้ดีมากและขับออกทางปัสสาวะหรือน้ำดีได้อย่างปลอดภัย
2. กลไก Enzymatic Induction (การกระตุ้นเอนไซม์)
คำจำกัดความ: การที่สารบางชนิดไปกระตุ้นให้ร่างกายสร้างหรือเพิ่มการทำงานของเอนไซม์มากขึ้น
ผลกระทบ: ทำให้ยาที่เป็นสารตั้งต้น (Substrate) ถูกทำลายหรือเปลี่ยนแปลงเร็วขึ้น ส่งผลให้ระดับยาในเลือดลดลงและประสิทธิภาพการรักษาลดลง (เว้นแต่ยานั้นเป็น Prodrug ที่ต้องโดนเปลี่ยนสารถึงจะออกฤทธิ์ การกระตุ้นอาจทำให้เกิดพิษได้)
==> กรณีศึกษาจาก (St. John's wort กับ ยา Indinavir): * งานวิจัยในหนูทดลองแสดงให้เห็นว่า เมื่อให้กินสมุนไพร St. John's wort (SJW) ติดต่อกัน 15 วัน จะไปกระตุ้นเอนไซม์ CYP3A
✅ส่งผลให้ระดับของยาต้านไวรัส Indinavir ในกระแสเลือด (ค่า Cmaxและ AUC) ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ (กราฟในภาพที่ 5 แสดงให้เห็นชัดเจนว่ากลุ่มที่ได้รับสมุนไพรร่วมด้วย มีเส้นกราฟความเข้มข้นของยาต่ำกว่ากลุ่มที่ได้ยาเดี่ยวๆ อย่างมาก)
3. กลไก Enzymatic Inhibition (การยับยั้งเอนไซม์)
คำจำกัดความ: การที่สารบางชนิดไปแย่งจับหรือขัดขวางการทำงานของเอนไซม์ ทำให้อัตราการเปลี่ยนแปลงยาลดลง
📝📌ผลกระทบ: ยาจะถูกทำลายช้าลง ส่งผลให้ยาอยู่ในร่างกายได้นานขึ้น ระดับยาในเลือดสูงขึ้น ซึ่งอาจนำไปสู่การเกิดผลข้างเคียงรุนแรงหรือเกิดพิษจากยาเกินขนาด (Overdose)
📝📝กรณีศึกษาจาก(น้ำเกรปฟรุต กับ ยา Simvastatin):
น้ำเกรปฟรุต (Grapefruit juice) มีสารที่ไปยับยั้งเอนไซม์ CYP3A4 ที่ลำไส้เล็กและตับ เมื่อทานร่วมกับยาลดไขมัน Simvastatin (ซึ่งเป็น Substrate ของ CYP3A4) จะทำให้กระบวนการ First-pass metabolism ลดลง ส่งผลให้ร่างกายดูดซึมยาเข้าสู่กระแสเลือดได้มากกว่าปกติหลายเท่า (เพิ่มค่า AUC สูงถึง 3.6 เท่า)
ความเสี่ยง: การมีระดับยา Simvastatin ในเลือดสูงเกินไป จะเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดผลข้างเคียงรุนแรง เช่น อาการปวดกล้ามเนื้อ หรือกล้ามเนื้อสลาย (Rhabdomyolysis)
4. ตารางสรุปชนิดของยา, ตัวยับยั้ง และตัวกระตุ้น (CYP450)

เอกสารอ้างอิงทางวิชาการ (References)
1. อ้างอิงกรณีศึกษา: St. John's wort กับ ยา Indinavir
งานวิจัยที่ทำการศึกษาในหนูทดลอง (Wistar rats) เพื่อดูปฏิกิริยาการกระตุ้นเอนไซม์ CYP3A ของสมุนไพร St. John's wort ที่ส่งผลต่อระดับยา Indinavir:
Format วารสาร: Ho, Y. F., Huang, D. K., Hsueh, W. C., Lai, M. Y., Yu, H. Y., & Tsai, T. H. (2009). Effects of St. John's wort extract on indinavir pharmacokinetics in rats: differentiation of intestinal and hepatic impacts. Life Sciences, 85(7-8), 296-302.
PMID: 19559714
2. อ้างอิงกรณีศึกษา: น้ำเกรปฟรุต กับ ยา Simvastatin (งานวิจัยทางคลินิกแบบสุ่มและทดลองสลับกลุ่ม (Randomized cross-over study) ในอาสาสมัครสุขภาพดี เพื่อดูผลของการยับยั้งเอนไซม์ CYP3A4 ของน้ำเกรปฟรุตที่ทำให้ระดับยา Simvastatin สูงขึ้น 3.6 เท่า:
Format วารสาร: Lilja, J. J., Kivistö, K. T., & Neuvonen, P. J. (2004). Effects of regular consumption of grapefruit juice on the pharmacokinetics of simvastatin. British Journal of Clinical Pharmacology, 58(1), 56-60.
PMID: 15206993
3. อ้างอิงตารางสรุปปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรไทย/ต่างประเทศ กับ CYP450 ข้อมูลในตารางหน้าสุดท้ายรวบรวมมาจากฐานข้อมูลปฏิกิริยาระหว่างยากับสมุนไพร โดยอ้างอิงจากบทความปริทัศน์และแนวทางการใช้ยาอย่างปลอดภัย อาทิเช่น: สมุนไพรไทย (ฟ้าทะลายโจร, ขมิ้นชัน, บัวบก, ขิง): อ้างอิงข้อมูลการศึกษาในประเทศไทยโดยคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล และสำนักงานข้อมูลสมุนไพร เกี่ยวกับผลของสมุนไพรต่อเอนไซม์ Cytochrome P450 (CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19) สมุนไพรและสารสกัดต่างประเทศ (Ginkgo, Garlic, Ginseng, St. John's wort): อ้างอิงจากตำรามาตรฐานและฐานข้อมูลสากล เช่น Natural Medicines Comprehensive Database หรือบทความทางการแพทย์: Position Paper on Herbal-Drug Interactions (European Medicines Agency - EMA) และสารานุกรมปฏิกิริยาระหว่างยาของ Stockley's Drug Interactions มุ่งเน้นการเตือนผู้ป่วยที่ทานยาแคบ (Narrow Therapeutic Index) เช่น Warfarin หรือ Phenytoin ร่วมกับสมุนไพรเหล่านั้น
