02/06/2026
📌ห้องสมุดชวนอ่าน...สาระน่ารู้ ประเพณีบุญบั้งไฟ : กับความเชื่อตำนานพญาแถน และพญาคันคาก
ประเพณีบุญบั้งไฟ เป็นหนึ่งในประเพณีที่สำคัญของชาวไทยอีสานมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ที่จัดขึ้นในช่วงเดือนหก (ราว ๆ เดือนพฤษภาคมถึงมิถุนายน) ของทุกปี โดยอยู่ในกลุ่ม “ฮีตสิบสอง” หรืองานบุญ 12 เดือนของชาวอีสาน ซึ่งประเพณีนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่งานรื่นเริงที่จัดเพื่อความสนุกสนานเพียงอย่างเดียวเท่านั้นแต่ยังสะท้อนถึงวิถีชีวิต ความเชื่อ ตำนาน การสืบทอดภูมิปัญญาและเอกลักษณ์ท้องถิ่น ที่หล่อหลอมจิตวิญญาณของชุมชนเกษตรกรรมมาอย่างยาวนาน
ความเชื่อ : สาส์นจากดินสู่ฟ้า
เนื่องจากวิถีชีวิตของชาวอีสานผูกพันกับการเกษตรที่ต้องพึ่งพาน้ำฝนเป็นหลัก ความเชื่อในประเพณีนี้จึงมุ่งเน้นไปที่ “การขอฝน” ชาวอีสาน ถือว่าบุญบั้งไฟเป็นพิธีกรรมที่มีความสำคัญมาก เพราะเชื่อว่าหากหมู่บ้านใดไม่จัดบุญบั้งไฟก็อาจก่อให้เกิดภัยพิบัติ โดยมีที่มาจากตำนานและนิทานพื้นบ้านเรื่องพญาคันคาก และ ผาแดงนางไอ่ ที่ได้กล่าวถึงความเชื่อของชาวบ้านที่มีต่อพญาแถนว่าเป็นเทพเจ้าแห่งฝน ชาวอีสานเชื่อว่า โลกมนุษย์และสรวงสวรรค์มีสิ่งศักดิ์สิทธิ์คอยดูแล ชาวบ้านเชื่อว่าการจุดบั้งไฟขึ้นไปบนท้องฟ้านั้นนอกจากจะเป็นการบูชาและบวงสรวงพญาแถนแล้วยังเป็นสัญญาณแจ้งให้พญาแถนรับรู้ด้วยว่าขณะนี้มนุษย์ต้องการน้ำเพื่อใช้ในการทำนาแล้ว จึงขอให้พญาแถนดลบันดาลให้ฝนตกลงมายังโลกมนุษย์ด้วยเถิด จึงเปรียบเสมือนการส่ง “สาส์น” เพื่อให้ท่านรับรู้ว่าฤดูกาลเพาะปลูกได้เริ่มต้นขึ้นแล้ว และขอให้ท่านประทานสายฝนลงมาให้ความชุ่มชื้นแก่ผืนดิน
ตำนานพญาคันคากและพญาแถน
รากฐานของความเชื่อในการจุดบั้งไฟ ถูกถ่ายทอดผ่านนิทานพื้นบ้านเรื่อง “พญาคันคาก” โดยตำนานเล่าว่า ในอดีตกาล พญาแถน เทพเจ้าผู้เป็นใหญ่และควบคุมสายฝนบนสรวงสวรรค์ เกิดความโกรธเคืองมนุษย์ จึงงดปล่อยฝนลงมายังโลกเป็นเวลาถึง 7 เดือน ทำให้เกิดความแห้งแล้งและอดอยากอย่างหนัก พญาคันคาก ซึ่งมีบารมีและเป็นที่รักของสรรพสัตว์ ได้รวบรวมไพร่พลสัตว์น้อยใหญ่ เช่น พญานาค ปลวก และต่อแตน ขึ้นไปทำสงครามกับพญาแถนจนได้รับชัยชนะในที่สุด หลังพ่ายแพ้ พญาแถนได้ทำสัญญาสงบศึกกับพญาคันคาก โดยมีเงื่อนไขสำคัญที่กลายเป็นต้นกำเนิดของประเพณีว่า
“หากถึงฤดูทำนาเมื่อใด ให้มนุษย์ทำบั้งไฟจุดพุ่งขึ้นมาบนฟ้าเพื่อเป็นสัญญาณเตือน แล้วพญาแถนจะบันดาลให้ฝนตกลงมาให้ และหากได้ยินเสียงกบเขียดร้องเมื่อใด ก็แปลว่าฝนได้ตกลงมาถึงพื้นดินแล้ว ให้หยุดจุดบั้งไฟได้”
บรรณานุกรม
กุลนภา บวรเตชธนกุล. (2568). บุญบั้งไฟเดือน 6: ประเพณีแห่งศรัทธา การขอฝน และความสามัคคีแห่งอีสาน. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ 23 เมษายน 2569, จาก https://museum.socanth.tu.ac.th/.../boon-bung-fai-duean-hok/.
ศิริลักษณ์ สุนทรารักษ์. (2568). ประเพณีบุญบั้งไฟ: การต่อรองกัลอำนาจเหนือธรรมชาติของมนุษย์. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ 23 เมษายน 2569, จาก https://share.google/9pVrtN1RhKwtPBiaR.
kapook. (2567). ประเพณีบุญบั้งไฟ กับตำนานบูชาพญาแถนขอฝน. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ 23 เมษายน 2569, จาก https://hilight.kapook.com/view/101828.
น.ส. พัชรีพร พรหมพา
คณะมนุษย์ศาสตร์และสังคมศาสตร์
สาขาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา
