05/01/2023
TAARIIKHDEY SOO MARTAY DEGMADA JOWHAR 1905 - 2023.
Degmada Jowhar waa fac weyn tahay waxay ka mid tahay degmooyinka qadiimiga ah.
Dhamaan degmooyinka ku teetsan Webi Shabeelle waxay ahayeen tuuloyin iyo dhul beered ay lahayeen dadka loogu yimid halkaas oo ah Beelaha Jareer-weyne.balse fiday oo magaloyin isu badalay BAADKA - BIYAHA IYO DHUL XADAARAD LEH markey noqden aawgeed.
Magaalada Jowhar waxay u qaybsan tahay labo qeybood oo Bari iyo Oraxsin ah,waxana kala deganaa laba beelood oo shiidlo iyo walaalahood waana ( WALAMOY iyo WAAQBIYO).
Dhanka bari waxay aheyd Tuulada BAALGURI oo qabiilka Shiidlo Walamoy ah iyo Tuulada BURI qabiilka Shiidlo Waaqbiyo ah sida ku cad tirsiimada tulooyinka Walamoy oo 12 tuulo ah BAALGURI waxay tahay tuulo Walamooy.sidoo kale tuulada BURI waxay ka mid tahay 07 tuulo ee waaqbiyo.
Markuu soo gaaray JOWHAR wafdigii uu hogaminayay SIR LUIGI AMEDEO DUKE DEGLI ABRUZZI 1905.waxuu weydiiyay kaabo qabìiladii dhulkan yaa is kaleh.waxay yiraahdeen SHIIDLO.waxuu yiri waxan rabaa dhul aan beero iyo warshad ka sameysto.
Dhankeed ka rabtaa ayaa la yiri,markaasi waxay ku jireen sahan dhul waxayna ku safrayeen dhamaan hareeraha Webi Shabeele dhulkiisa dihin.
Waxan qaadaya caro tijaabo laso geliyo kadib ayan idinkuso noqonayaa.caradii ayuuna la dhoofay oo ROMA ( Talyaaniga) u qaaday sheybaarkii carooyinkii la qaaday waxa uso baxday JOWHAR inay degaan Dhul beeredka iyo Warshada laga dhigo dhanka BARI.
Marku soo noqday 1919 waxuu heshiis la galay Odi dhaqameedyadii Lexda Shiidlo.waxuuna kula heshiiyay in dhul beered iyo Dhulka Warshada la siiyo dhanka odiyaasha Shiidlo waxay codsaden in :-
1)- In Masjid lagu dhiso tuulada Baal guri.
2)- In Cisbitaal loo dhiso Shiidlo.
3)- In Iskool lo dhiso Shiidlo.
4)-In la shaqaleysiiyo dhalinyarada Shiidlo.
Heshiisku waxuu soconaa mudo 100 sano ah.100 sano kadib inuu dhulkooda ku warejin doono.Heshiiskasna waxaa Buriyay sharcigii Kacaanka 1972 ee la wareegidii Bangiyada iyo Warshadaha gaarka loo leeyahay ee Talyaniga waana la Qarameyay.Sharcigan ka hor xukuumadii daaqiliga iyo kuwii rayidkaba Talyaaniga aya maamulayay Warshada.
Waxaa been iyo dafiraad ah TALYANIGU Jowhar inuu ugu yimid dhul banaan.dadka meesha degana Talyanigu inuu keenay.Muesim-ka Talyaaniga ayuu yaala Taariikhda iyo dadkuu Talyaniga ugu tagay halkaas wax la qarin karo ma aha.
Reer BAAL-GURI masjidkii waa loo dhisay Imamka iyo Mu'adinkana iyaga keensaday dhul beered inay ahaydna fiiri sawirka Masjidka hareerahisa ma guryo aya ku yaal sida hada ama beero aya ku yaalo.
Cisbistaalkii waa loo dhisay Shiidlo fiiri sawirkii Cisbitaalka.
Waxuna bilaabay Talyaanigu inuu naqshadeyo dhulkii Warshada iyo inu diyaariyo Kanaladii Beeraha iyo Biyo Xerenka Xiintoyda si ay Warshadu u hesho biyo ku filan hawlahana waxuu bilabay 1920.waxuuna la yimid Talyanigu Injinero,Qubaro iyo Shaqaalo xirfad leh.
Magaaladii Jowhar waa fiday gaar ahan BAALGURI waxa laso degay xaafada BANDAR-JADIID Magaaladii waxay yeelatay Maamul iyo Suuq weyn waxana laso naq raacay warshadii oo shaqo looso raadsay.
1963 waxaa dab qabsaday xaafadii Cusbeyd ee Ba**er Jadiid.kadib dadkii guryaha ka gubtay waxa si qasab ah lagu dajiyay xaafadii ABLIKO (Xaafada Hanti wadaag) oo aheyd beero ay lahayeen reer Waaqbiyo Buri iyo Moyko.
1973 dardarkii dawladii kacaanka aya waxay soo magacaben gudoomihii degmada Jowhar 2Xidigle Boliis AUN-Warsame Af-weyne.markuu kormeer kuso maray degmada waxuu arkay in guryaha is dul saaran yihiin dab haduu kacana aan gurmad loo sameyn karin.waxuna bilabay dumis guryahay kuso aadan wadooyinka uu ka dhex sameyay xafada lanbar ayana la siyay dadkii laga dumiya guryaha.
Dadkii laga dumiyay Xaafadì Baal-guri iyo Ba**er-Jadiid(Horseed) ee dhanka bari Webi Shabelle waxuu dejiyay dhul cusub oo beero u ahaa reer Jowhar-Eylo waxana lòo bixiyay 21 Oktobar dadkuse waxay ula baxen Xaafada BUULO SHIIKH OOYAYE.
Dhanka Oraxsin ee degmada Jowhar Xafadahi Buri iyo Buullo makiino oo iyagana fiday deegan ahan gudoomiyihii AUN- Warsame Af-weyn waxuu bixiyay jidad dadkii halkaas laga dumiyayna waxuu dejiyay Xaafada BUUL SHAREY oo loogu magac daray ninkii dhul beeredkasi laha ee AUN-SHAREY CUMAR qaarna waxa la dejiyay Abliko koofurteeda oo dhul beered reer MOYKO oo WAAQBIYO ah lahayen waxayn u baxsaden xaafada ABOLO 11.
Xafiisyad gudoomiyaha degmada,Dawlada hoose,Maxk**ada,Iskuul waxay ku dhex yaalen beero khudaar geed mirood ay lahayen Reer JOWHAR EYLO oo qabiilka WALAMOY ah.
1973 waxaa loso warejiyay dhul beered ay lahayen Reer MOYKO taaso dan guud looga qaaday laguna dhisay ISKA WAX U QABSO hal heyskii dawladii KACAANKA.
Hadii la yiraahdo hada 2023 gole deegaan aya loo dhisaa degmada Jowhar waa sax oo degmadii waa fiday qabaa'ilo kalene waa soo degen laakin mar walbo waa in tixgelinta degmada la siiya dadkii dhulka dadka kusoo dhaweyay.hadiise cod la geliyo gudoomiyaha degmada waa cadalad daro bareer ah.koley noqtana rag baa ka dhiidhi doono.
Magaalada JOWHAR waa la wada degan yahay waase la kala leeyahay.
Mahadsanidiin.
