12/04/2026
Dhicitaankii Khilaafadii Cusmaaniyiinta: الدولة العثمانية من النشوء إلى السقوط – Raghib al-Sirjani.
Hordhac
Khilaafadii Cusmaaniyiinta waxay ahayd dowlad Islaami ah oo ka mid ahayd awoodihii ugu saameynta badnaa taariikhda, kana talinaysay dhul ballaadhan oo ku kala fidsanaa Yurub, Asia, iyo Afrika muddo ka badan lix qarni. Dowladdaasi ma ahayn oo kaliya mid militari ku xooggan, balse waxay ahayd nidaam isku dhaf ah oo leh maamul, dhaqaale, sharci, iyo dhaqan isku dheelitiran.
Aasaaskeedu wuxuu ku yimid duruufo gaar ah oo taariikheed, halkaas oo ay ka faa’iidaysatay daciifnimadii boqortooyooyinkii ku hareeraysnaa iyo fursadaha juqraafiyeed ee ay lahayd. Intii ay jirtay, waxay noqotay xarun awood leh oo isku xidha ganacsiga caalamiga ah, isla markaana ilaalisa nidaam siyaasadeed oo xasilloon.
Si kastaba ha ahaatee, sida dowlad kasta oo taariikhda ku jirta, Cusmaaniyiintu waxay martay marxalado kala duwan koritaan, xasilooni, hoos u dhac, iyo ugu dambayn burbur.
Awood iyo Horumar: Sidii ay u noqotay quwad caalami ah
Marxaladdii koritaanka iyo awoodda Cusmaaniyiintu waxay ahayd mid ku dhisan qorshe istiraatiiji ah iyo hoggaan tayo leh. Dowladda waxay ka faa’iidaysatay goobta ay ku taallay oo ahayd meel isku xidha Yurub iyo Asia, taas oo u sahashay inay gacanta ku dhigto marinno ganacsi oo muhiim ah.
Milateri ahaan, Cusmaaniyiintu waxay dhiseen ciidan aad u nidaamsan oo casri ah waqtigiisa, gaar ahaan ciidankii Janissaries, kuwaas oo lagu tababari jiray nidaam adag oo xirfadeed. Isticmaalka hubka casriga ah ee waqtigaas sida madaafiicda iyo qoriga ayaa ka dhigay kuwo ka awood badan cadawgooda.
Dhanka maamulka, waxaa jiray nidaamyo hufan sida “Timar System,” oo lagu maamulayay dhulka iyo cashuuraha, taas oo keentay in dowladdu hesho dhaqaale joogto ah. Waxaa kale oo jiray nidaamka “Millet System,” kaas oo u oggolaanayay bulshooyinka kala diimaha ah inay si nabad ah ugu wada noolaadaan gudaha dowladda.
Xilligii ugu sarreeyay, gaar ahaan xilligii Suldaan Suleiman, dowladda waxay gaadhay heer sare oo cadaalad iyo sharci ah. Sharciyada la dejiyay waxay ahaayeen kuwo nidaamiya nolosha bulshada oo dhan, taas oo keentay kalsooni iyo xasilooni. Ganacsigu wuu kobcay, dhaqaaluhuna wuu xoogaystay, halka farshaxanka, cilmiga, iyo dhismaha ay gaadheen heerar sare.
Guusha Cusmaaniyiintu waxay ahayd isku darka hoggaan wanaagsan, nidaam maamul oo tayaysan, awood militari, iyo dhaqaale xooggan.
Hoos u dhac: Calaamadahii burburka
Inkasta oo ay gaadheen heer sare, haddana hoos u dhaca Cusmaaniyiintu wuxuu bilaabmay si tartiib ah. Mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn wuxuu ahaa isbeddelka hoggaanka. Suldaanadii dambe ma lahayn kartidii iyo aragtidii kuwii h**e, taas oo keentay in go’aan qaadashada dowladdu noqoto mid daciif ah.
Musuqmaasuqa ayaa ku faafay hay’adihii dowladda, xilalkii muhiimka ahaa waxaa lagu helay qaraabo kiil iyo laaluush, taas oo dhaawacday kalsoonidii shacabka iyo waxtarkii maamulka. Nidaamkii milateriga, gaar ahaan Janissaries, wuxuu noqday mid aan la jaanqaadi karin casriga, isla markaana mararka qaar ku lug yeesha siyaasadda gudaha.
Dhanka kale, Yurub waxay gashay kacaan warshadeed oo horseeday horumar tiknoolaji, dhaqaale, iyo milateri. Cusmaaniyiintu waxay ku guuldarreysteen inay la jaanqaadaan isbeddeladan, taas oo keentay in ay ka dambeeyaan tartanka caalamiga ah.
Waxaa intaa dheer, faragelin joogto ah oo ka imanaysay quwadaha reer Yurub, kuwaas oo isku dayayay inay wiiqaan dowladda iyagoo taageeraya kacdoonno gudaha ah, kuwaasi Qawmi ku salaysan Carabnimo, Kurdi iyo Atraak.
Isku darka dhibaatooyinka gudaha iyo cadaadiska dibadeed ayaa si tartiib ah u daciifiyay awooddii Cusmaaniyiinta.
Burbur iyo Dhammaad: Dhicitaankii Khilaafada
Marxaladdii ugu dambeysay waxay ahayd burbur degdeg ah oo ka dhashay isku dhacyo waaweyn oo caalami ah iyo dhibaatooyin gudaha ah. Dagaalkii 1aad ee Adduunka ayaa noqday jugtii ugu weynayd. Go’aankii ay la safteen Jarmalka wuxuu sababay guuldarro culus iyo burbur dhaqaale iyo militari.
Intii uu dagaalku socday, waxaa kacdoon sameeyay qaar ka mid ah qoomiyadaha ku hoos noolaa dowladda, gaar ahaan Carabta, kuwaas oo taageero ka helayay reer Galbeedka. Tani waxay sii wiiqday midnimadii gudaha.
Kadib dagaalka, quwadaha reer Yurub waxay si rasmi ah u kala qaybiyeen dhulkii Cusmaaniyiinta, iyagoo dejiyay nidaamyo cusub. Ugu dambayn, sanadkii 1924, Khilaafadii Cusmaaniyiinta si rasmi ah ayaa loo soo afjaray.
Maxaa laga baran karaa maanta? (Dawladaha Islaamka & Soomaalida)
Taariikhda Cusmaaniyiintu waxay si gaar ah ugu habboon tahay casharro maanta muhiim u ah, gaar ahaan dalalka Islaamka iyo Soomaalida:
Hoggaan tayo leh waa aas-aaska dowladnimada
Dowlad kasta waxay ku noolaan kartaa oo keliya hoggaan leh aragti, daacadnimo, iyo karti. Marka hoggaanku daciifo, dowladdu si toos ah ayay u wiiqantaa.
Cadaaladdu waa tiirka ugu muhiimsan
Bulsho kasta oo dareenta cadaalad darro waxay u nugushahay kala fogaansho iyo kacdoon. Soomaalida gaar ahaan waxay u baahan tahay nidaam caddaaladeed oo lagu kalsoonaan karo.
Midnimo la’aantu waa halis weyn
Cusmaaniyiintu waxay burbureen markii ay kala qaybsameen. Dalalka Islaamka iyo Soomaalida waxay u baahan yihiin inay ka shaqeeyaan midnimo siyaasadeed iyo bulsho.
Ka jawaabidda isbeddelka casriga ah
Horumarka tiknoolajiyada, waxbarashada, iyo dhaqaalaha waa lama huraan. Dowlad kasta oo iska indhatirta isbeddelka casriga ah way dib dhacaysaa.
Ka fogaanshaha ku tiirsanaanta shisheeye
Faragelinta dibadeed waxay sii xoojisaa daciifnimada gudaha. Dalalku waa inay dhisaan isku filnaansho dhaqaale iyo mid siyaasadeed.
Amniga iyo hay’adaha dowliga ah
Ciidan iyo hay’ado dowladeed oo nidaamsan ayaa muhiim u ah jiritaanka dowlad. Tani waxay si gaar ah muhiim ugu tahay Soomaalida oo wali dhisaysa haykalkeeda dawladnimo.
Gunaanad
Khilaafadii Cusmaaniyiintu waxay ahayd awood weyn oo taariikhda raad ku reebtay, balse burburkeedu wuxuu ahaa natiijo ka dhalatay khaladaad gudaha ah iyo cadaadis dibadeed.
Casharka ugu weyn ee maanta:
Dowlad kasta oo ilaalisa cadaalada, midnimo, iyo hoggaan wanaagsan way jirtaa; mid kasta oo dayacdaa way burburtaa.
