06/08/2026
"لەدایکبوونەوەی ڕاگەیاندن لە بەرلین"
لەدایکبوونەوەی دیمەنی ڕاگەیاندن لە پایتەختی وێرانکراوی ئەڵمانیا بە چەند قۆناغێکی مێژوویی جیاواز تێپەڕی:
١. سڕینەوەی تەواوی ڕابردوو**
پێش گەیشتنی هاوپەیمانان، ڕژێمی نازی بە تەواوی کۆنترۆڵی زانیاری و هەواڵی لە ڕێگەی دامەزراوەی ناوەندی **Deutsches Nachrichtenbüro (DNB)** دەکرد.
لە دوای کەوتنی بەرلین و خۆبەدەستدانەکەی ئەڵمانیا لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٤٥، بە بڕیارێکی فەرمی هەموو ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانی ڕایش داخرا و قەدەغە کران، بۆ ئەوەی بنەمایەکی نوێ بۆ پرۆسەی «پاککردنەوە لە نازیگەری» (Denazification) دابنرێت.
٢. پێشەنگایەتی یەکێتی سۆڤیەت و لەدایکبوونی یەکەم ڕۆژنامەکانی دوای جەنگ**
چونکە سوپای سووری یەکێتی سۆڤیەت یەکەم هێز بوو کە بەرلینی داگیر کرد، سۆڤیەتەکان دەرفەتی پێشەنگیان هەبوو بۆ داڕشتنی ڕاگەیاندنی نوێ.
لە ٢١ی ئایاری ١٩٤٥، یەکەم ڕۆژنامەی ڕۆژانەی دوای جەنگی بەرلین بە ناوی **Berliner Zeitung** دەستی بە کار کرد. ئەم ڕۆژنامەیە بە ژێر چاودێری ڕاستەوخۆی فەرماندەیی سەربازی سۆڤیەت دامەزرا، بۆ ئەوەی هەواڵی پێویست، فەرمانە فەرمییەکان و هێڵێکی سیاسی دژە فاشیستی بە خەڵک بگەیەنێت.
٣. سیستەمی مۆڵەتی هاوپەیمانان**
لە دوای دابەشبوونی بەرلین بۆ چوار ناوچەی داگیرکاری (سۆڤیەت، ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا)، بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامە تەنها لە ڕێگەی سیستەمێکی توندی مۆڵەت پێدەکرا. هیچ هاووڵاتییەکی ئەڵمانی مافی بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی نەبوو، مەگەر بە مۆڵەتی نووسراوی دەسەڵاتە سەربازییەکانی ناوچەکەی خۆی.
هەر یەک لە هێزە داگیرکەرەکان ڕۆژنامەیان وەک ئامرازێک بۆ فێرکردن و کاریگەریکردن لەسەر بیرکردنەوەی دانیشتوانی بەرلین بەکار دەهێنا.
- ناوچەی سۆڤیەت:** پشتگیری لە دامەزراندنی ڕۆژنامەکانی پەیوەست بە پارتە چەپەکان کرد.
- ناوچەی ئەمریکا:** گرنگی بە ڕاگەیاندنێک دا کە هاووڵاتیان ئاشنا بکات بە بەهای دیموکراسی ڕۆژاوا و ڕۆژنامەوانیی سەربەخۆ، و بنەمای ڕۆژنامەی ناسراوی Der Tagesspiegel** (دامەزراو لە ئەیلوولی ١٩٤٥) دابنێت.
- ناوچەکانی بەریتانیا و فەڕەنسا:** هاوکارییان کرد بۆ سەرهەڵدانی گۆڤار و ڕۆژنامەی ڕۆشنبیری و بۆچوون، بۆ ئەوەی گفتوگۆی دیموکراتی لە شارێکی وێرانکراودا زیندوو بکرێتەوە.
بۆیە، گەڕانەوەی ڕۆژنامەکان لە بەرلین لە ساڵی ١٩٤٥ تەنها گەڕانەوەی هەواڵی ڕۆژانە نەبوو، بەڵکو یەکەم مەیدانی ململانێی فکری و کولتووری بوو کە دواتر بە دابەشبوونی جەنگی سارد لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا پێشبینی دەکرد.
**وێنەکە:** ناوچەی **Alexanderplatz** لە بەردەم فرۆشگای Tietz,بەرامبەر بینای **Alexanderhaus** لە بەرلین.
©️ئەم وێنەیە لە ساڵی1945 لە بەرلین لەلایەن وێنەگر و ڕۆژنامەنووسی ئەمریکی **Ray D'Addario** گیراوە.