05/11/2025
Każdego roku w całej Polsce koła łowieckie wypuszczają kilkanaście tysięcy kuropatw nazywając to „ochroną przyrody”. Jak jest w istocie i na co idą pieniądze z budżetu, gdyż te działania mają czasem wsparcie finansowe instytucji państwowych?
🔢 Zaczniemy od liczb. Na początku XXI wieku wypuszczano 5-6 tys. kuropatw z ferm rocznie, w drugiej dekadzie było to nawet 39 tysięcy, obecnie około 15 tysięcy. Szacuję, że w XXI roku koła łowieckie wypuściły prawie pół miliona kuropatw. W tym samym czasie myśliwi zabijali kuropatwy – w XX wieku było to nawet 200 tysięcy osobników rocznie, na początku wieku XXI około 20 tysięcy osobników rocznie, od 2005 roku około 5 tys., od 2010 roku zabijano coraz mniej ptaków – od 1200 do około 400 osobników rocznie w ciągu ostatnich lat.
🔢 Jaka jest liczebność populacji? Wiemy, że jeszcze w latach 90-tych było to nawet 20 par na 1 km kw., a na początku XXI wieku czasem zaledwie 0,4 pary na 1 km kw. Pamiętam czasy mojego dzieciństwa, gdzie każde wyjście na łąkę wiązało się z zobaczeniem kuropatwy. Jej liczebność szacowano wówczas na około 7 mln par, obecnie jest to blisko 100 tysięcy par, a może mniej - monitoring z lat 2013-2018 mówi o 95 tys. do 133 tys. par, wcześniej - lata 2008-2012 szacunkowo 120-160 tys. par. Zatem w czasie krótszym niż pół wieku liczebność populacji spadła ponad 90%. Niestety najnowsze dane (2024 r.) wskazują, że trend jest wciąż malejący.
Już sam fakt stałego wsiedlania tak dużej liczb ptaków oraz jednoczesne zmniejszanie się jej populacji powinien skłonić do refleksji, że takie wsiedlenia nie mają żadnego sensu. Przejdźmy jednak do bezpośrednich dowodów opartych na badaniach naukowych.
❗️Jak jest efektywność wsiedleń? Odpowiedź znajdujemy na przykład w publikacji Panek, M. & Kamieniarz, R. 2011. Effectiveness of grey partridge (Perdix perdix) restocking in Poland assessed by telemetry and hunting statistics. Sylwan 155(8): 536–545. Autorzy prowadzili badania w 10 obwodach łowieckich – zarówno kuropatw dzikich, jak i wypuszczanych. Najważniejsze w aspekcie tematu tego posta – pierwszy miesiąc po wypuszczeniu przeżywa tylko 5-15% ptaków! Pierwszą zimę mniej niż 5%, a do sezonu lęgowego dożywa jedynie 1-2% wypuszczonych kuropatw! Powtórzę, ze 100 wypuszczonych ptaków, po roku mamy jednego lub dwa, które przeżyły! W badanych populacjach do lęgów spośród wypuszczonych samic przystępowało od zera do 2% ptaków.
Nie ma to więc ŻADNEGO ZNACZENIA dla populacji. W populacji dzikiej do rozrodu przystępuje 55-70% samic.
❗️Jaka jest przeżywalność w populacjach dzikich (naturalnych)? Pierwszą zimę przeżywa 35-40% ptaków, cały sezon 25-38%. Para uzyskuje 3-4 młode czyli jest na granicy samoodtwarzania. Dane z wcześniejszej pracy: Panek, M. 2005. Demography of grey partridge populations in Poland in relation to habitat conditions and management. Wildlife Biology 11: 285–294, oparte na badaniach kilkudziesięciu populacji naturalnych, wskazują, że średnia przeżywalność wyniosła 28,3%, przy czym w środowisku mozaikowym (miedze, zadrzewienia śródpolne) sięgała 40%, a na wielkoobszarowych uprawach około 25%. Przeżywalność piskląt do pierwszej jesieni wynosiła ok. 40%. To oczywiście dużo większa przezywalność niż wypuszczanych kuropatw ale i tak niewielka.
❗️ I tu przechodzimy do przyczyn wymierania kuropatwy.
👉🏽Najważniejszym czynnikiem wymierania jest postępująca zmiana krajobrazu rolniczego: scalanie pól, likwidacja miedz, zadrzewień śródpolnych i nieużytków oraz zanikanie stref buforowych. Kuropatwa to gatunek związany z mozaikowym środowiskiem pól, traci miejsca lęgowe i kryjówki. Badania wykazały, że w krajobrazach monokulturowych gęstość populacji jest kilkukrotnie niższa niż w mozaikowych, a przeżywalność dorosłych spada do 25–30 % rocznie.
👉🏽Zmniejszenie bazy pokarmowej piskląt.
Intensyfikacja upraw i chemizacja rolnictwa doprowadziły do drastycznego spadku liczby owadów, które stanowią podstawowe pożywienie piskląt w pierwszych tygodniach życia. W efekcie obniżyła się ich przeżywalność – z ok. 57 % w latach 80. do 34–40 % w XXI w. (Panek 2013; 2020). Wysoka śmiertelność młodych uniemożliwia odbudowę populacji.
👉🏽Spadek sukcesu lęgowego i produktywności.
Średnia liczba piskląt przypadających na parę wiosenną zmniejszyła się z 10,2 do 6,7 (Panek 2013), a liczba młodych na parę spadła poniżej progu samoodtwarzania (3–4 osobniki). Oprócz degradacji siedlisk wpływają na to niekorzystne warunki pogodowe – pisklęta giną głównie w pierwszych 2-3 tygodniach życia, a za główną przyczynę uważa się chłodną deszczową pogodę i brak owadów.
👉🏽Zwiększona presja drapieżników.
W wyniku zmian krajobrazowych wzrosła liczba drapieżników synantropijnych (lis, kuna, krukowate). W prostym, pozbawionym kryjówek krajobrazie kuropatwy są bardziej narażone na drapieżnictwo, zwłaszcza w okresie lęgowym. Choć nie jest to główna przyczyna spadku, stanowi istotny czynnik ograniczający odtwarzanie populacji w zdegradowanym środowisku (Panek 2020).
👉🏽Nieefektywność wsiedleń ptaków hodowlanych.
Mimo wypuszczania ponad 400 tys. kuropatw w latach 2000–2018 nie odnotowano wzrostu liczebności populacji. Introdukcje prowadzone w krajobrazie intensywnie użytkowanym nie poprawiają stanu gatunku i mają charakter krótkotrwały.
👉🏽Zmiany klimatyczne.
Częstsze wiosenne deszcze i spadki temperatury w okresie wysiadywania i prowadzenia młodych zwiększają straty lęgów, a susze letnie ograniczają dostępność owadów. W efekcie warunki pogodowe potęgują negatywny wpływ utraty siedlisk.
👉🏽Zanik tradycyjnych praktyk rolniczych.
Współczesne, wielkopowierzchniowe gospodarstwa eliminują elementy dawnych mozaik, takie jak pasy nieużytkowane, zboża jare czy ugory zimujące, które stanowiły ważne mikrosiedliska kuropatwy. Zanikanie zróżnicowanej struktury upraw ogranicza dostępność pokarmu zimą i miejsc lęgowych w okresie wiosennym.
👉🏽Polowania.
Przy czym mamy tutaj kilka czynników wpływających na wymieranie kuropatwy.
Pierwszy to tzw. efekt kumulatywny. W sytuacji, gdy populacje kuropatwy są nieliczne i mają niski sukces lęgowy (średnio 3–5 młodych/parę), nawet ograniczony odstrzał prowadzi do pogłębienia spadków. Badania wskazują, że dodatkowa śmiertelność w wyniku polowań nie jest kompensowana przez wzrost przeżywalności pozostałych osobników W populacjach zdegradowanych nie występuje efekt kompensacji — każda strata dorosłych redukuje potencjał rozrodczy. Ponadto odstrzał kuropatw jest niemal losowy – obejmuje zarówno młode, jak i dorosłe, często ptaki z par lęgowych. To prowadzi do spadku sukcesu reprodukcyjnego w danym sezonie. Nie sposób pominąć efektu stresu. Nawet przy niskiej intensywności polowań, obecność psów i ludzi w okresie jesienno-zimowym wywołuje stres, zmusza ptaki do częstego lotu, co skutkuje stratami energii i wyższą śmiertelnością zimową. Uwzględniając skalę - do lat 80. XX w. ponad 200 000 kuropatw rocznie, w latach 2000–2010 ok. 20–30 tys., a po 2015 r. kilka tysięcy rocznie i spadek populacji lęgowej o 90 %, nawet „symboliczny” odstrzał jest procentowo istotny w odniesieniu do liczby ptaków żyjących w naturze.
Badania telemetryczne nie wykazały żadnego wpływu odstrzału na „jakość” populacji czy strukturę wiekową. Polowania na kuropatwy nie regulują liczebności — przeciwnie, zwiększają ryzyko lokalnego wymarcia populacji, gdy liczba par spada poniżej progu ok. 0,5–1 pary/km².
W Wielkiej Brytanii, Francji i Niemczech całkowite zawieszenie polowań na kuropatwę przyniosło spowolnienie spadków liczebności, choć nie całkowite ich zatrzymanie.
❗️DLACZEGO WYPUSZCZANIE KUROPATW JEST SZKODLIWE?
👉🏽”Rozcieńczanie” puli genetycznej populacji dzikiej
Kuropatwy hodowlane pochodzą często z wielopokoleniowych linii fermowych, z niskim zróżnicowaniem genetycznym i sztucznie selekcjonowanymi cechami (np. mniejsza płochliwość, silniejszy instynkt stadny). Ich krzyżowanie się z dzikimi osobnikami prowadzi do „genetycznego udomowienia” populacji wolno żyjących — osłabia ich przystosowanie do naturalnych warunków. Badania molekularne z Czech i Francji wykazały, że po kilkunastu latach wsiedleń lokalne populacje kuropatw utraciły większość pierwotnej zmienności genetycznej.
👉🏽Ryzyko epidemiologiczne
Ptaki hodowlane bywają nosicielami pasożytów i patogenów, których w środowisku naturalnym już nie ma lub występują w śladowych ilościach. Wypuszczanie ich do środowiska może prowadzić do przenoszenia chorób (m.in. salmonellozy, kokcydiozy, infekcji pasożytniczych) na kuropatwy dzikie i inne gatunki ptaków naziemnych.
Monitoring GIOŚ i Inspekcji Weterynaryjnej potwierdzał w niektórych latach ogniska kokcydiozy i zakażeń Salmonella sp. u ptaków wypuszczanych przez koła łowieckie.
❗️Zakłócenia behawioralne i ekologiczne
Osobniki z hodowli wykazują zaburzone zachowania – słaby instynkt obronny, gorszą zdolność unikania drapieżników, nieefektywne strategie żerowania.
Zamiast wzmacniać populację, stanowią łatwy łup dla lisów, jastrzębi i myszołowów, co lokalnie zwiększa presję drapieżniczą również na inne drobne gatunki ptaków.
👉🏽Efekt ekologicznej „iluzji” sukcesu
Wsiedlenia powodują chwilowy wzrost liczby kuropatw widoczny w statystykach łowieckich, co może być błędnie interpretowane jako „odbudowa populacji”. W rzeczywistości większość tych ptaków nie przystępuje do lęgów i nie zwiększa liczby dzikich populacji (Panek 2020; Kamieniarz et al. 2013). Skutkiem jest utrzymywanie mylnego przekonania o skuteczności działań PZŁ oraz odkładanie koniecznych zmian siedliskowych (miedz, pasów kwietnych, ograniczenia chemizacji).
👉🏽Zagrożenia dla innych gatunków
Dokarmianie i wypuszczanie dużych grup ptaków może zwiększać koncentrację drapieżników w danym terenie (efekt przywabienia), co zwiększa presję także na inne gatunki ptaków polnych (skowronek, potrzeszcz, trznadel). Przykłady z Wielkiej Brytanii pokazują, że intensywne wsiedlenia bażantów i kuropatw mogą wpływać na lokalne sieci troficzne — zwiększając drapieżnictwo i zmieniając strukturę biocenoz
FINANSOWANIE: Koszty wsiedleń pokrywają koła łowieckie, ale przy wsparciu pieniędzy podatników. Działania związane z wypuszczaniem kuropatw finansowane są przede wszystkim przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska (WFOŚiGW) oraz w mniejszym stopniu przez samorządy powiatowe i gminne.
Przykłady:
W latach 2016–2019 WFOŚiGW w Lublinie realizował program „Restytucja drobnej zwierzyny w województwie lubelskim”, którego wartość wyniosła około 350 tys. zł. W projekcie uczestniczyły lokalne koła łowieckie, a środki przeznaczono na hodowlę i wypuszczanie kuropatw oraz zakładanie pasów remiz. Podobny projekt prowadził WFOŚiGW w Kielcach – „Odtwarzanie populacji kuropatwy zwyczajnej w województwie świętokrzyskim” – z budżetem rzędu 200 tys. zł.
Kolejne przedsięwzięcia realizowano w Wielkopolsce. WFOŚiGW w Poznaniu w 2022 r. przyznał 100 000 zł dotacji powiatowi kaliskiemu na „odbudowę populacji kuropatwy zwyczajnej”, dofinansowując zakup i wypuszczenie około 3 000 ptaków (koszt jednostkowy około 33 zł, bez logistyki). W 2023 r. powiat rawicki, przy współfinansowaniu tego samego funduszu, zrealizował podobny projekt o wartości 109 980 zł, łącząc środki z WFOŚiGW, budżetu powiatu i wkładu kół łowieckich.
Na Warmii i Mazurach WFOŚiGW w Olsztynie w 2024 r. przeznaczył po 10 000 zł dotacji dla kilku beneficjentów – pokrywając do 80% kosztów przedsięwzięcia – na introdukcję kuropatw (łącznie wypuszczono blisko 600 ptaków). Rok później, w 2025 r., ten sam fundusz dofinansował projekt „Kuropatwa ma nowe szanse” kwotą 50 000 zł (wartość całkowita 55 000 zł). W tym samym roku Powiat Kaliski sfinansował z własnego budżetu wypuszczenie 500 kuropatw, przeznaczając na to środki rzędu kilkunastu tysięcy złotych.
❗️REASUMUJĄC: wypuszczanie kuropatw z hodowli nie zwiększa liczebności populacji, a niesie za sobą poważne zagrożenia dla dzikich kuropatw i innych gatunków. Ma charakter czysto propagandowy i jest wyrzucaniem publicznych pieniędzy w błoto. Na spadek populacji wpływ mają przede wszystkim czynniki związane ze szkodliwymi zmianami w gospodarce rolnej, ale polowania pogłębiają zanikanie kuropatwy.
❗️❗️❗️Zupełnie niezrozumiałe jest, dlaczego ten gatunek nie jest objęty ochroną i wciąż jest gatunkiem łownym.
I co jest najbardziej szokujące, to ze media nie zapytają o wypuszczanie kuropatw żadnego zoologa/ornitologa, opierając się tylko na opiniach myśliwych.
Do przygotowania tego posta korzystałem z następujących publikacji:
Bailey, T. A., S. Samour, P. Naldo, i R. Howlett. 2010. “Disease risks associated with the release of captive-bred birds.” Veterinary Record 166(13): 407–413.
Bro, E., F. Reitz, J. Clobert, i F. Migot. 2000. “Demography and the decline of the grey partridge (Perdix perdix) in France.” Journal of Applied Ecology 37(2): 432–448.
Bro, E., J. Clobert, F. Reitz, i A. Julliard. 2004. “Partridge survival and the effect of hunting in France.” Wildlife Biology 10(4): 313–320.
Bro, E., F. Reitz, i S. Eraud. 2010. “Causes of population decline and perspectives for conservation of the grey partridge (Perdix perdix) in Western Europe.” Wildlife Biology 16(2): 138–150.
Chodkiewicz, T., P. Chylarecki, A. Sikora, G. Neubauer, Ł. Ławicki, i T. Stawarczyk. 2015. „Monitoring populacji ptaków lęgowych w Polsce w latach 2008–2012.” Ornis Polonica 56(2): 65–105.
Chylarecki, P., T. Chodkiewicz, G. Neubauer, A. Sikora, i T. Stawarczyk. 2020. „Trendy liczebności ptaków w Polsce w latach 2000–2018 na podstawie Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych (MPPL).” Ornis Polonica 61(3): 145–176.
Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ). 2023. Raport z Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych w Polsce 2023. Warszawa: GIOŚ.
Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ). 2024. Wskaźniki zmian liczebności ptaków krajobrazu rolniczego w Polsce. Warszawa: GIOŚ.
Liukkonen-Anttila, T., A. Uimaniemi, A. Orell, i J. Merilä. 2002. “Mitochondrial DNA variation and population structure of the grey partridge (Perdix perdix) in Europe: implications for conservation.” Biological Conservation 106(2): 183–192.
Madden, J. R., M. A. Sage, i K. J. Aebischer. 2018. “Pheasants and partridges as drivers of ecosystem change in Europe.” Biological Conservation 227: 113–123.
Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP). 2022. Kuropatwa (Perdix perdix) – charakterystyka i ochrona gatunku.
