Wałbrzyski Portal Historyczny - Waldenburger Geschichtsportal

02/06/2026

Drodzy Państwo,

W załączeniu znajdują się kopie dwóch wydań "Wałbrzycha", numerów 17-18 z 25 maja 1947 r. oraz 19 z 1 czerwca 1947 r. Wydania z 18 maja nie było.

Numer z 25 maja był za to podwójny, na co składała się druga rocznica przejęcia władzy przez polską administrację 28 maja 1945 r. oraz rok działalności Miejskiej Rady Narodowej w Wałbrzychu (od 12 maja 1946 r.).

Z tej okazji w tym wydaniu ukazało się wiele tekstów okolicznościowych, wspomnień i sprawozdań z działalności.

Na pierwszej stronie Henryk Berkowicz opisuje pierwszą polską ekipę administracyjną, która przybyła w 1945 r. do Wałbrzycha: liczyła 25 osób, w większości nieprzygotowanych, ale pełnych zapału. Zawieszono polską flagę na ratuszu. Nie był to dzień uroczysty, ale doniosły. Pierwszy dekret Szewczyka ustanawiał nazwę miasta na Wałbrzych. "Nie było urzędów, Urząd Pełnomocnika był jedyną placówką. Nie było sądów, ani szkół, ani polskich lekarzy, ani polskich rzemieślników, ani polskich pracowników. Byli tylko Niemcy, wroga spuścizna...".

Na stronach 2-3 tekst przemówienia przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej w Wałbrzychu Baczyńskiego. Przedstawił on rok działalności wałbrzyskiej MRN, w tym m.in. jej skład. Tego typu komentarz nie pada, ale widać po nim jak mało reprezentatywna była MRN, skoro w 1947 r. nie było już w jej składzie PSL, za to PPR, PPS, SL i SD mieli łącznie 20 członków. Są też podane oficjalne wyniki referendum z 1946 r. w Wałbrzychu. Frekwencja wyniosła 94,2%, na pierwsze pytanie tak zagłosowało 66%, drugie 97,4%, trzecie 98,6%.

Na stronie 5 tekst Henryka Berkowicza z serii "Poznajemy Wałbrzych", a w nim historia i współczesność ulic Młynarskiej, Garbarskiej i Zamkowej.

Na stronie 6 "Pieśń o naszym mieście" o kulturze w Wałbrzychu, czyli o pogrzebanym przez własnych mieszkańców teatrze na Podgórzu, dogorywającym Teatrze Lalek, podczas gdy Świdnica miała własny, zawodowy teatr.

Na stronie 8 lokalna poezja, na stronie 9 o powstanie Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Czeskiej w Wałbrzychu, oraz kilka postulatów związanych z podpisaniu układu z Czechosłowacją, w tym nauki języka czeskiego w polskich powiatach przygranicznych, oraz polskiego po drugiej stronie granicy. Na tej samej stronie o powstaniu spółdzielni wydawniczej "Wałbrzych", która miała przejąć wydawanie tygodnika "Wałbrzych", i o utworzeniu Związku Popierania Turystyki w Wałbrzychu, którego lokal znajdował się przy ul. Słowackiego 16.

W wydaniu z 1 czerwca m.in. o otwarciu Muzeum Miejskiego 28 maja 1947 r., na stronie 4 opis Wałbrzycha w 1945 r. w tekście Edwarda Kozikowskiego, "Pieśń o naszym mieście", w którym narzekano na "zaszczawanie" nazw miejscowych, czyli na Szczawienko i Szczawno-Zdrój, a także o plotce, że w Wałbrzychu 30 dzieci zostało przerobionych na kiełbasy i salceson. Na stronie 6 porcja szczerej prawdy, czyli co wałbrzyscy poeci mówią o Wałbrzychu i jego kulturze. Na stronie 8 o zaśmieconym Nowym Mieście i ZOM, który czyścił jedynie Śródmieście.

I wiele innych ciekawych informacji. Zachęcam do lektury!

20/05/2026

Drodzy Państwo,

Zajęło mi to nieco więcej czasu, niż planowałem, ale w końcu udało się. Poniżej znajdziecie link do nagrania dodanego na YouTube na temat historii wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej. Jest on nagrany w języku polskim, ma dodane napisy w językach angielskim i niemieckim, żeby cudzoziemcy też mogli posłuchać o zrozumieć.

Gorąco zachęcam do obejrzenia, jest to nagranie inauguracyjne na kanale YouTube Wałbrzyski Portal Historyczny!

Dear All,

It took a bit longer than I expected, but finally I made it. Below you will find the link to the recording added on YouTube about the history of the tram communication in the region of Wałbrzych. It is recorded in Polish, but I added the subtitles in English and German, so that non-polish speakers can also listen to it and understand.

I really encourage you to watch it, this is the first video on the YouTube channel Wałbrzyski Portal Historyczny!

Jest to nagranie opisujące historię sieci połączeń tramwajowych w regionie wałbrzyskim w latach 1898-1966.Polecam śledzenie Wałbrzyskiego Portalu Historyczne...

11/05/2026

Drodzy Państwo,

Powstała spora zaległość w publikowaniu kolejnych wydań tygodnika „Wałbrzych”. W związku z tym dziś publikuję cztery:

- nr 13 z 20 kwietnia 1947 r.
- nr 14 z 27 kwietnia 1947 r.
- nr 15 z 4 maja 1947 r.
- nr 16 z 11 maja 1947 r.

W numerze 13 na stronie pierwszej o wizycie premiera Józefa Cyrankiewicza w Wałbrzychu 13 kwietnia 1947 r. z okazji odsłonięcia sztandaru Miejskiego Komitetu PPS w sali kina „Polonia” przy ul. Słowackiego. Na tej samej stronie tekst Zbigniewa Mosingiewicza „Cześć bohaterom getta”, poświęcony rocznicy powstania w getcie warszawskim. Kolejne teksty z okazji tej rocznicy i jej obchodów w Wałbrzychu są w numerze 14 na stronie 4. Wtedy na te obchody przybywali nie tylko żydowscy „towarzysze”, ale też cała miejska wierchuszka, prezydent miasta Eugeniusz Szewczyk, przewodniczący MRN Wiktor Mikulski, I sekretarz PPR Wilczyński, sekretarz PPS Wójcik, przedstawiciel Stronnictwa Demokratycznego Szwejcer, przedstawiciel Armii Czerwonej etc. etc.

Jest także seria Henryka Berkowicza „Poznajemy Wałbrzych”: w numerze 13 o placu Grunwaldzkim, ulicach Daszyńskiego, Aptekarskiej i placu 3-go Maja (obecnym placu Tuwima, w PRL pl. Dymitrowa); w numerze 15 ul. Kopernika, Krakowska, Ratuszowa i Kielecka.

W numerze 15 na stronie 7 tekst „Święto szkoły powszechnej nr 1 w Wałbrzychu”, w którym zamieszczono podsumowanie wysiłków polskich na rzecz budowy polskiego szkolnictwa: w całym powiecie i mieście działały 44 szkoły powszechne z 232 nauczycielami i 7850 uczniami, 13 przedszkoli z 525 dziećmi i 17 wychowawczyniami, 2 gimnazja ogólnokształcące z 38 nauczycielami i 2000 uczniów, 2 gimnazja zawodowe z 14 nauczycielami i ok. 700 uczniami.
W numerze 15 na stronie 2 tekst o obchodach 1-go Maja w Wałbrzychu, czyli kto i gdzie przemawiał.

W numerze 14 na stronie 2 o znaczeniu dopiero co podpisanego układu Polski z Czechosłowacją, ogólnie wiele optymizmu ze znaczenia tego porozumienia dla polskiej gospodarki. A w numerze 15 na stronie 2 tekst o wizycie harcerzy z Czechosłowacji w Wałbrzychu.

Zachęcam do lektury!

08/05/2026

Dzisiejsza wizyta w Mieroszowie była dla mnie naprawdę wyjątkowa. Otrzymałem polskie tłumaczenie pracy Augusta Wernera "Kronika Mieroszowa i okolicy". Jest to owoc wieloletniej pracy Stowarzyszenia Pasjonatów Historii Ziemi Mieroszowskiej, powołanego w 2015 r. właśnie w celu wydania tłumaczenia pracy Wernera. Efekt jest godny podziwu, trudno nie zgodzić się, że są to prawdziwi pasjonaci, bowiem zadanie nie było łatwe. Jest to także wspaniałe uhonorowanie jubileuszu 700-lecia Mieroszowa, które co prawda przypadało na zeszły rok, ale miasto obchodzi je akurat teraz. Mieroszów wyznacza bardzo ambitny, jakże słuszny trend. Powinni go naśladować inni, zwłaszcza obchodzący 600-lecie Wałbrzych. Czy ktoś pomyślał o wydaniu tłumaczenia monografii Wałbrzycha Carla Pfluga z 1908 r.? Jeśli Mieroszów dał radę, to dla Wałbrzycha to pestka.

Na wykład o historii Mieroszowa przybyła pełna sala w obecnym Miejskim Centrum Kultury w Mieroszowie, dawnym hotelu Schlesischer Hof. Bardzo cieszy mnie liczna obecność młodzieży wszystkich szkół z gminy Mieroszów, a także pytania od publiczności, które padły na sam koniec spotkania.

Mam nadzieję, że choć odrobinę mogłem odpłacić się za to, czym zostałem obdarowany, czuję się bardzo zaszczycony.

Prezentację, którą podpierałem się w czasie wystąpienia, można znaleźć pod tym linkiem: https://docs.google.com/presentation/d/1FnVwWRLpVeqE_IpIduB4kgGF2yuPH5nc/edit?usp=sharing&ouid=104527635725210862895&rtpof=true&sd=true

29/04/2026

Zapraszam serdecznie na kolejny wykład - tym razem o historii Mieroszowa!

Piątek, 8 maja 2026 roku w mieroszowskim domu kultury.

Szczegóły na plakacie.

25/04/2026

Dzisiejsze spotkanie poświęcone wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej odbyło się przy pełnej sali w Muzeum Porcelany w Wałbrzychu – czuję się zaszczycony i onieśmielony, że przyciągnąłem uwagę aż tak wielu osób!

Pod tym linkiem znajdziecie Państwo prezentację, którą posiłkowałem się w czasie opisywania zarysu historii wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej:

https://docs.google.com/presentation/d/1ibpsLfkPLAaDYxYttiDZDm37Tgp1TT4s/edit?usp=sharing&ouid=104527635725210862895&rtpof=true&sd=true

W przygotowaniu jest nagranie ze spotkania, które planuję dodać na youtube.

Moja konkluzja, która brzmi w zarysie, że nie powinniśmy żałować, iż tramwajów u nas już nie ma, bo była to komunikacja mocno niewydolna, nie spotkała się z aprobatą audytorium. Wywiązała się bardzo ciekawa dyskusja. Regionalista Tomasz Jurek przywołał aspekt braku przepisów dotyczących komunikacji, co powodowało wypadki z udziałem pojazdów silnikowych i tramwajów. Wspomniał także o projekcie linii tramwajowej z Podzamcza do centrum w latach 70 XX wieku, na co jednak Wałbrzych nie otrzymał pieniędzy. Pojawiły się także głosy, że w wielu miastach w Polsce i w Europie wcześniej zamknięta komunikacja tramwajowa jest w czasach nam bliższych przywracana, np. w Olsztynie, Libercu, w niektórych miastach francuskich. Można było odnieść wrażenie, że znaczna część audytorium życzy sobie przywrócenia tramwajów, wiele osób obecnych na sali miało okazję wałbrzyskim tramwajem jechać.
Dyskusja była ciekawa, choć przyznam, że z konkluzją, iż możliwe jest przywrócenie tramwajów w regionie wałbrzyskim nie do końca się zgodzę. Postęp techniczny to jedno, ale warunki topograficzne to drugie. Trakty komunikacyjne w regionie nie uległy poszerzeniu, trudno jest mi sobie wyobrazić, żeby można było wprowadzić dwutorową komunikację tramwajową, bo jak inaczej zagwarantować odpowiednią jej prędkość? Przecież to system jednotorowy z mijankami był przyczyną tego, że tramwaje w naszym regionie jeździły niezmiernie powoli, w zasadzie do 1945 r. czas przejazdu na poszczególnych odcinkach był taki sam, jak w momencie ich budowy pod koniec XIX i na początku XX wieku.

Oczywiście ja nie posiadam monopolu na rację, tutaj powinni się po prostu wypowiedzieć ludzie, którzy mają w tym zakresie fachową wiedzę.

Jest jeszcze wiele w tym zakresie do przebadania. Są bardzo liczne archiwalia, sięgające końca XIX wieku, aż po lata 60-te XX wieku, które należy przejrzeć, żeby odtworzyć w pełni historię wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej. Zdecydowanie jest to temat na rozległą pracę naukową.

A czy będziemy świadkami kolejnych rozdziałów wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej? Czas pokaże.

22/04/2026

Drodzy Państwo!

Na moim wykładzie poświęconym historii wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej, który odbędzie się w sobotę 25 kwietnia o godzinie 14, będzie możliwość nabycia egzemplarzy 11 tomu "Nowej Kroniki Wałbrzyskiej".

Gorąco zachęcam! Każdy nabyty tom to cegiełka wartości 70 zł do wydania 12 tomu.

Jeszcze raz przypominam o szczegółach wydarzenia.

https://www.facebook.com/events/1099363469062591/

20/04/2026

Na sobotnim wykładzie o wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej poruszę wiele wątków. Jednym z nich będą linie tramwajowe, które nie doczekały się realizacji. A wśród nich połączenie do Boguszowa.

Co prawda tramwaj do Boguszowa nie dojechał, ale dzięki funkcji ChatGPT możemy sobie wyobrazić jego wjazd na historyczny Rynek w Boguszowie (obecnie plac Odrodzenia) :)

Gorąco zapraszam na wykład już w tę sobotę do Muzeum Porcelany w Wałbrzychu!

16/04/2026

25 kwietnia 2026 r. o godzinie 14 w Muzeum Porcelany w Wałbrzychu udzielę wykładu na temat historii wałbrzyskiej komunikacji tramwajowej. W trakcie wykładu będę odpowiadał na następujące pytania badawcze:
- Dlaczego w powiecie wałbrzyskim zbudowano sieć połączeń tramwajowych?
- Czy zrealizowano pierwotną koncepcję tych połączeń czy realizacja planu przebiegła inaczej?
- Co wiemy o wałbrzyskich tramwajach do 1918 r.?
- Czy tramwaje w powiecie wałbrzyskim były dobrym rozwiązaniem?
- Czy powinniśmy żałować, że tramwaje w powiecie zostały zlikwidowane?

Zainteresowani udziałem w wydarzeniu proszeni są o poinformowanie organizatorów, którzy zgłoszenia przyjmują pod numerem telefonu 74 664 60 30.

Zachęcam do udziału, wykład będzie bardzo odkrywczy. Dla tych, którzy nie mogą przyjść, planuję zrobić nagranie i udostępnić w Internecie.

Piotr Retecki

13/04/2026

13 kwietnia 1947 r. ukazał się kolejny numer tygodnika "Wałbrzych". A w nim:

Na stronie pierwszej relacja z pobytu 8 kwietnia 1947 r. w Wałbrzychu Bolesława Bieruta, który razem z dowódcą dolnośląskiego D.O.K. generałem Popławskim zwiedził kopalnie "Biały Kamień" (późniejszą "Thorez") i "Wiktorię". Później udali się do Szczawna-Zdroju. A 13 kwietnia miała odbyć się wizyta premiera Cyrankiewicza, ale relacja z tego wydarzenia będzie w kolejnym wydaniu.

Na stronie drugiej tekst "Na ziemiach odzyskanych", spora liczba danych statystycznych dotyczących całości tzw. ZO, ich powierzchnia, zaludnienie, liczba tzw. autochtonów, liczba osób przybyłych ze wschodu i zachodu. W 1939 r. ten obszar zamieszkiwało 9 mln ludzi, w 1947 r. 5 mln wobec planowanych 6 mln. Na tej samej stronie tekst "Życie kulturalne na Ziemiach Odzyskanych", w tym o roli Kościoła w budowie polskiej kultury na tym ziemiach.

Na stronie trzeciej reportaż z odwiedzin w kopalni "Biały Kamień", a także tekst śmiesznie zatytułowany "Artyści plastycy z Dolnego Śląska wystawiają swój dorobek na wystawie w Wałbrzychu - a Wrocław nadal pozbawiony wystaw malarskich". Nie jestem pewien, czy autorowi żal Wrocławia, czy jako wałbrzyszanin pęka z dumy.

Na stronie czwartej "Pieśń o naszym mieście": "Po każdych świętach obywatele dzielą się na dwa wrogie sobie obozy: tych, którzy żałują, że trwały tylko dwa dni, i tych, którzy z westchnieniem ulgi, po zażyciu większej ilości 'kogutków', z popodbijanymi oczami dziękują Bogu, że to już koniec. Osobiście należę do obozu pierwszych i marzę o świętach, któreby trwały 7 dni w tygodniu". Na tej stronie także relacja z pobytu angielskich parlamentarzystów w Wałbrzychu.

Na stronie piątej ciąg dalszy tekstu magistra Henryka Jastrzębskiego "Jak zniemczono ziemię wałbrzyską" oraz artykuł "Z działalności rzemiosła w Wałbrzychu", w którym są opisane początki polskiego rzemiosła w 1945 i 1946 r.

Na stronie szóstej kronika kryminalna, a w niej tekst o procesie Elizabeth Kunz, członkini SS i dozorczyni w obozie w Halbstadt, czyli czeskim Mezimesti. Proces był zaplanowany na 10 kwietnia w Świdnicy. Na tej stronie informacje ze sportu, a także ogłoszenia lokalne, np. o sklepie z lodówkami na prąd i na lód, które można było kupić przy Rynku 1 w Wałbrzychu.

To wszystko i wiele innych ciekawych informacji w tym wydaniu "Wałbrzycha". Zachęcam do lektury!