Historia Przedborza Przedbórz w historii

24/03/2026

24 marca, obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, który został ustanowiony w związku z tragicznymi wydarzeniami i losem rodziny Ulmów oraz ukrywających się z ich pomocą Żydów, którzy 24 marca 1944 roku – w wyniku donosu – zostali zamordowani przez Niemców we wsi Markowa na Rzeszowszczyźnie.

Osobą, która za ukrywanie Żydów zbiegłych z włoszczowskiego getta, poniosła cenę najwyższą - cenę życia, była Józefa Kałuzińska z domu Mulewicz, urodzona 28 października 1899 r. Mieszkała na Błotach w parafii Żeleźnica, obecnie teren gminy Przedbórz. W trakcie okupacji była już wdową, ponieważ jej mąż zmarł w roku 1932.
Na ślad ukrywających się u niej Żydów, niemieccy żandarmi z Przedborza, wpadli najprawdopodobniej na skutek denuncjacji.
Józefa Kałuzińska została przez Niemców aresztowana i zabita przez nich w lesie, jak oświadczyli świadkowie - 15 kwietnia 1943 r.
Za zgodą Niemców jej ciało zostało pochowane na cmentarzu parafialnym w Żeleźnicy.
Jej syn za karę został zesłany do KL Auschwitz, a następnie KL Buchenwad. Udało mu się niewolę przeżyć.

Foto: Akt zgonu Józefy Kałuzińskiej. Akta metrykalne parafii w Żeleźnicy.

17/03/2026

Zaświadczenie Komisji Województwa Sandomierskiego w sprawie dziesięciny należnej kościołowi w Żeleźnicy z folwarku w Starej Wsi, wystawione 2 lipca 1828 roku w Radomiu.

Dziesięcina w postaci pięciu korców* i osiemnastu garncy** żyta, „w pieniądzu złotych polskich osiemdziesiąt pięć i groszy dwanaście***”, miała być dostarczana wozami z folwarku do spichlerza kościelnego „bez względu wszelkie klęski gospodarskie” w ziarnie „czystym, zdrowym, dobrze wychędożonym****”, co roku w terminie do 11 listopada.

*W latach 1819–1848 w Królestwie Polskim używano korca nowopolskiego, który wynosił 128 litrów (jeden korzec żyta to ok 90 kg).
**1 garniec nowopolski = 4 litry (jeden garniec żyta to ok 2,80 kg).
***Dla porównania – w roku 1828 w Przedborzu roczne wynagrodzenie burmistrza wynosiło 1200 zł, akuszerki – 200 zł, rewizora policji – 300 zł, stróż nocny 110 zł. Około roku 1830 jedno j***o kosztowało 1-2 grosze, funt razowca (ok 0,40 kg) – 4 gr, funt mięsa 8-13 gr, funt słoniny 20 – 28 gr, funt soli 6-7 gr, wół 100 – 300 zł. Pracownik niewykwalifikowany rocznie zarabiał 40 do 55 zł, murarz 100 do 130 zł, cieśla 80 do 120 zł.
****Wychędożenie to dawne określenie oznaczające dokładne wyczyszczenie, wysprzątanie lub wypielęgnowanie czegoś.

16/03/2026

Fragment "Planu gospodarczego części lasów rządowych w straży Nosalewice leśnictwa Przedbórz, zestawiony na lata 1844-1873"
Całość do przejrzenia/pobrania pod linkiem:
https://drive.google.com/drive/folders/1vhIOqrMBY5PS12T0RKKn6wwkjR-V9QQs?usp=sharing
Zdjęcie planu zakupione w AP w Radomiu.
Zespół: Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni
Radomskiej, Kieleckiej, Lubelskiej, Siedleckiej,
Seria 36 ZDP plany „leśne” gubernia radomska. Sygn.133.
Jeśli podoba Ci się to co robię, możesz postawić mi kawę:
https://buycoffee.to/historia-przedborza

16/03/2026

Nieistniejący drewniany młyn wodny na rzece Czarna Włoszczowska w Żeleźnicy, gmina Przedbórz.
1.Zdjęcie pochodzi Katalogu Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Powiat Końskie, rok wyd.1958. Data wykonania zdjęcia 1955. Tam opis: "Data budowy młyna nieznana. Budynek drewniany konstrukcji szkieletowej i sumikowo - łątkowej. Ujęcie wody: spiętrzenie, grobla i upust. Napęd na koło przedsiębierne o średnicy ok. 5 metrów (bez łopatek) i szerokości ok. 1,3 m. Przemiał na dwie pary. Nieczynny. Stan dość dobry."
2. Zdjęcie ze strony Zespół Placówek Oświatowych w Olesznie. Zdjęcie młodsze od tego z "Katalogu". Widoczne zniszczenia koła.
3. Zdjęcie z fotopolska.eu. W tle widoczny kościół w Żeleźnicy. Data wykonania nieznana.
Mapa WIG z 1937 r. - lokalizacja młyna. Z informacji udzielonej przez sołtysa Kajetanowa (parafia Żeleźnica) Henryka Kowalczyka - młyn stał jakieś 30 metrów od mostu w kierunku cmentarza.

15/03/2026

Czy wiecie o tym, że...
Osobą, która zaprojektowała kościół pod wezwaniem św. Mikołaja w Żeleźnicy, był Wojciech Wawrzyniec Bobiński (1814-1879),
profesor Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie oraz budowniczy gmachu Banku Polskiego, a także wielu warszawskich kamienic. Był również autorem przebudowy pałacu Przebendowskich.
Oprócz kościoła w Żeleźnicy zaprojektował wiele innych świątyń. Między innymi w Sulisławicach, Staroźrebach, Goszczynie oraz kościół ewangelicki w Lipnie.
Więcej o nim:
https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/5237/edition/5039/content - str. 40 - 41.
Foto Wiesław Domagała- kościół parafialny w Żeleźnicy, gm. Przedbórz.
Fotografia W.W. Bobińskiego - Archiwum Państwowe w Warszawie, Zespół: Zbiór Korotyńskich, Sygn. 72/201/0/25/160.

15/03/2026

"Plan wsiów rządowych Starej Wsi i Żeleźnicy w ekonomii Przedbórz obwodzie opoczyńskim powiecie koneckim województwie sandomierskim położonych"
Rok: 1821.
Zdjęcia mapy zakupione w AP w Radomiu.
Zespół:
Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, Kieleckiej, Lubelskiej, Siedleckiej
Sygnatura
58/44/0/32/1390
Całość do przejrzenia/pobrania pod linkiem:
https://drive.google.com/drive/folders/1e8voJy6jDlBJdNLcudE-nz3abzny6wcr?usp=sharing
Jeśli podoba Ci się to co robię, możesz wesprzeć moją tutaj:
https://buycoffee.to/historia-przedborza

14/03/2026

Wojenne wspomnienia burmistrza Przedborza Konstantego Kozakiewicza. Sprzedaż na rzecz wydawcy - Towarzystwo Miłośników Przedborza

Kup teraz: Pamiętnik burmistrza miasta Przedborza Konstantego Kozakiewicza za 40,00 zł i odbierz w mieście Przedbórz. Szybko i bezpiecznie w najlepszym miejscu dla lokalnych Allegrowiczów.

14/03/2026

Może ktoś jest zainteresowany zakupem. Sprzedaż na rzecz wydawcy, czyli Towarzystwo Miłośników Przedborza

Kup teraz: Wojenny Przedbórz Fotografie z lat 1939-1945 za 30,00 zł i odbierz w mieście Przedbórz. Szybko i bezpiecznie w najlepszym miejscu dla lokalnych Allegrowiczów.

14/03/2026

Przedbórz 33 lata temu...

1993 - Pomnik, Przedszkole, Cmentarz, Policja, TiM, Pizza Italy, Rynek, Oczyszczalnia. Piękny przekrój społeczności.............................................

13/03/2026

Pismo naddzierżawcy Ekonomii Przedborskiej, Wojciecha Lange, z dnia 20 września 1823 roku, do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, w sprawie wyrażenia przez nią zgody na wyasygnowanie z kasy miejskiej Przedborza 300 zł na wynagrodzenie dla akuszerki Katarzyny Borowickiej.
Potrzeba jej sprowadzenia do Przedborza spowodowana była brakiem akuszerki w mieście.
Akta miasta Przedborza, vol. III. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zespół: Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, Sygnatura: 1/191/0/-/2712.

12/03/2026

😁Rok 1937. Sprawy karne, Zespół Akta miasta Przedborza, Sygnatura 48/687/0/1/539

12/03/2026

Plan zbiorowy odpadków Trupień (obecnie część wsi Taras w gm. Przedbórz) w leśnictwie Przedbórz straży i obrębie Nosalewice. Rok 1844. Skan zakupiony z
Archiwum Państwowe w Radomiu. Zespół
Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, Kieleckiej, Lubelskiej, Siedleckiej. Sygnatura
58/44/0/32/169
Do pobrania tutaj:
https://drive.google.com/file/d/1JVyQV6OkEyU_FNg2UmoNkE7JoE8mGYB1/view?usp=sharing