Pruszcz, Pruszcz Gduńsczi[3]) – miasto w województwie pomorskim, w powiecie gdańskim, nad rzeką Radunią, należące do aglomeracji gdańskiej, przylega od południa do Gdańska. Miasto jest siedzibą powiatu gdańskiego i gminy. Pruszcz Gdański leży przy wylocie z Gdańska drogi krajowej nr 91 oraz głównej linii kolejowej do Warszawy. Na południe od miasta rozpoczyna się obwodnica trójmiejska, a niedaleko
tego miejsca znajduje się także węzeł drogowy Pruszcz Gdański (dawniej Rusocin), stanowiący początek autostrady A1. Według danych z 31 marca 2011 miasto miało 27 787 mieszkańców[2]. 13 grudnia 2013 liczba osób zameldowanych na terenie miasta na pobyt stały i czasowy osiągnęła 29 001 osób[4]. Pruszcz Gdański leży na styku Żuław Wiślanych i Pojezierza Kaszubskiego, co ma duży wpływ na zróżnicowanie typów krajobrazu w najbliższej okolicy. Przez miasto przepływa rzeka Radunia. Tutaj swój początek ma także Kanał Raduni. Zabudowa miasta skupia się głównie u podnóża Pojezierza Wschodniopomorskiego i łagodnie przechodzi ku równinie deltowej Wisły. Według danych z 2005[5] Pruszcz Gdański ma obszar 16,47 km², w tym:
użytki rolne: 26%
użytki leśne: 0%
Miasto stanowi 2,08% powierzchni powiatu. Pradzieje na obszarze Pruszcza Gdańskiego
Pierwsi osadnicy na terenie zajmowanym przez dzisiejsze miasto pojawili się ok. Dzięki położeniu nad brzegiem morza osada praktycznie od razu znalazła korzystne warunki do rozwoju. W okresie świetności Imperium Rzymskiego była ona jednym z kluczowych portów przy dawnym ujściu Wisły. To właśnie tu kwitło wytwórstwo oraz docierała większość ekspedycji kupieckich, przemierzających od II w. n.e. szlak bursztynowy. Do dziś podczas prac archeologicznych na stanowiskach zlokalizowanych na obszarze miasta archeolodzy odnajdują groby, urny pogrzebowe, wyroby z brązu, szkła czy bursztynu, a także rzymskie czy arabskie monety - pod względem liczby zabytków i stanowisk archeologicznych obecny Pruszcz ustępuje jedynie Gdańskowi. W październiku 2014 na terenie Pruszcza odkryto najstarszą fajkę na terenie kraju, pochodzącą z kręgu wpływów fenickich lub arabskich i mającą nawet 2,5 tys. lat. Okres wędrówek ludów, trwający od IV do VII w., to schyłkowy okres funkcjonowania ośrodka handlowego na terenie Pruszcza, co spowodowane było nie tylko upadkiem Rzymu, ale również cofaniem się wybrzeża morskiego, co spowodowało, że funkcje portowe u ujścia Wisły przejął powstały później Gdańsk.
Średniowiecze
Średniowiecze to okres pomorskich książąt i lokalnego rycerstwa władającego osadami w sąsiedztwie Pruszcza. W przekazach historycznych znajdują się liczne historie dotyczące miejscowych wielmożów – Bartłomieja i Piotra z Rusocina, Jarosława z Osieka czy Chwalimira i Wojciecha Stefanowiców. 18.10.1367 na mocy dokumentu wydanego przez komtura gdańskiego Ludwiga von Essen nastąpiła lokacja wsi na prawie niemieckim, co w przypadku Pruszcza oznaczało przeorganizowanie istniejącej tu wcześniej osady. W okresie świetności zakonu krzyżackiego rycerze zakonni poczynili szereg inwestycji, stwarzając z pruszczańskiej wsi zaplecze dla warownego Gdańska. Krzyżacy nadali też Pruszczowi znaczące przywileje. W czasie wojny trzynastoletniej w Pruszczu stacjonowały wojska polskie, a po skończonej wojnie miejscowość weszła w skład gdańskiego patrymonium miejskiego. Czasy nowożytne do 1815 r. Pruszcz przez cały czas należał do Gdańska i z tego tytułu m.in. płacił daniny na rzecz miasta. Do dzisiejszych czasów zachowały się dokumenty dokładnie inwentaryzujące pruszczański majątek, np. w 1793 w Pruszczu było 295 koni, 53 byków, 119 krów (w tym 113 mlecznych), 26 cielaków, 294 świnie, 74 warchlaki oraz 10 uli pszczelich. Leżącą w strategicznym punkcie podczas drogi do Gdańska, często odwiedzały koronowane głowy. Wśród dostojników którzy zawitali do Pruszcza, bądź spędzili w nim kilka nocy znaleźli się m.in. Zygmunt I, Zygmunt August, Zygmunt III Waza, Jan Kazimierz, Stanisław Leszczyński czy August II. Kolejne konflikty zbrojne pozostawiały po sobie w Pruszczu liczne ślady. Wieś często była zapleczem dla kolejnych armii. W kronikach miasta zachowały się wzmianki o wielkim pożarze z 1801. Również początek XIX wieku odcisnęły na Pruszczu piętno. W 1807 w pruszczańskim kościele żołnierze francuscy urządzili magazyn prochu. Stąd też marszałek Lefebvre kierował zdobywaniem Gdańska. W czerwcu 1812 przez wieś przedefilował sam Napoleon Bonaparte. W 1813, po klęsce Napoleona, Pruszcz powrócił pod panowanie pruskie. Królestwo Prus i Cesarstwo Niemieckie (1815-1919)
Cukrownia w Pruszczu Gdańskim zbudowana w 1881 (zdjęcie z 2010)
Pruskie panowanie poluzowało więzi łączące Pruszcz z Gdańskiem. Uwłaszczono chłopów, miasto przestało być właścicielem gruntów w Pruszczu. Zniesiono również opłaty na rzecz Gdańska. W 1801 wieś uległa pożarowi (z wyjątkiem kościoła). Od 1818 Pruszcz wchodził w skład powiatu Danzig i stał się stosunkowo ważnym ośrodkiem administracyjnym - w latach 1824-1844 mieściła się tutaj siedziba landrata powiatu gdańskiego Samuela Abrahama Treuge, przeniesiona następnie do Gdańska. Od 1887 Pruszcz znajdował się w granicach powiatu Danziger Höhe. W 1820 w Pruszczu mieszkało 740 osób, w 1848 już 1556. W latach 1875-1880 Pruszcz był miejscowością o najszybciej rosnącej liczbie ludności spośród wszystkich miast i gmin ówczesnej prowincji Prusy Zachodnie (1 grudnia 1880 liczył 2135 osób, wzrost w ciągu 5 lat o 375 osób; a 1 grudnia 1885 2369 mieszkańców). W pierwszej połowie XIX wieku w Pruszczu zaczęły się liczne inwestycje, a także modernizacja dotychczasowej infrastruktury. Pojawiły się nowe drogi i mostki na Raduni, a 5 sierpnia 1852 otwarto linię kolejową z Berlina przez Bydgoszcz do Gdańska. Rozpoczęto również intensywne prace przeciwpowodziowe na Kanale Raduni. Przełom XIX i XX wieku to kolejne inwestycje, brukowanie dróg, zakładanie linii telefonicznych (1900) czy elektrycznego oświetlenia ulic (28 sierpnia 1902). W latach 1879-1881 z inicjatywy doktora Hermanna Wiedemanna powstała w Pruszczu cukrownia – największy zakład przemysłowy na tym terenie. W latach 1892-1894 wybudowano szpital, nazywany od nazwiska inicjatora oraz pierwszego ordynatora Szpitalem Wiedemanna. Miejscowość stała się wówczas także lokalnym ośrodkiem handlowym - od 22 października 1889 odbywały się tutaj jarmarki. W 1900 powstała w Pruszczu mleczarnia, a dwa lata później szkoła mleczarska. W 1910 uruchomiono cegielnię. Okres Wolnego Miasta Gdańsk i II Wojna Światowa
Po zakończeniu I wojny światowej Pruszcz znalazł się w granicach utworzonego w 1920 Wolnego Miasta Gdańska. Od maja 1933, czyli wygranej nazistów w wyborach do Volkstagu, hitlerowcy pojawili się także w pruszczańskiej administracji. 1 grudnia 1939 Niemcy dokonali korekt administracyjnych i włączyli Pruszcz (wraz z całym powiatem Danziger Höhe) do powiatu Gdańsk-Wieś. W dniu 1 kwietnia 1942 na mocy rozporządzenia MSW Rzeszy z dnia 26 marca tego roku przyłączono gminę Pruszcz do Hanzeatyckiego Miasta Gdańska[7][8]. Już od połowy sierpnia 1939 Niemcy zaczęli aresztować przedstawicieli mniejszości polskiej w Pruszczu i okolicach. Łącznie represjom poddano 200 osób, część z nich trafiła do hitlerowskich obozów zagłady. Administracja nazistowska utworzyła tu podobóz kobiecy Praust obozu koncentracyjnego KL Stutthof, znajdujący się na terenie powstałego wtedy lotniska. W styczniu 1945 przez Pruszcz przeszła część więźniów z tzw. marszu śmierci z ewakuowanego obozu koncentracyjnego Stutthof. 24 marca 1945 wojska radzieckie zdobyły Pruszcz. Miasto zostało włączone do Polski, zamieszkującą go ludność niemiecką wysiedlono. Ofiary II wojny światowej zostały upamiętnione pomnikami ofiar KL Stutthof przy ul. Powstańców Warszawy i dworcu kolejowym, tablicą poświęconą pomordowanym kolejarzom (również na dworcu) oraz pomnikiem w centrum miasta (jest to przebudowany przedwojenny Kriegerdenkmal, czyli pomnik upamiętniający żołnierzy pruskich poległych w I wojnie światowej). Poległych w walkach o zdobycie miasta w 1945 żołnierzy Armii Czerwonej pochowano na cmentarzu przy ul. Zastawnej. 25 stycznia 2015 w 70. rocznicę rozpoczęcia ewakuacji KL Stutthof odsłonięto pamiątkowy głaz u zbiegu ulic Grunwaldzkiej i Mickiewicza. Czasy współczesne
Po zakończeniu II wojny światowej wszystkie akty urzędowe władz okupacyjnych zostały uznane za niebyłe i Pruszcz ponownie stał się samoistną jednostką administracyjną. Jak dotąd nie udało się znaleźć dokumentu urzędowego nadającego Pruszczowi status miasta. Natomiast począwszy od 1945 zaczyna się pojawiać regularnie na wykazach urzędowych miast[9]. Od 1945 na obrzeżach Pruszcza zaczęły powstawać mniejsze lub większe warsztaty czy zakłady produkcyjne. Z biegiem lat w mieście pojawiało się coraz więcej inwestycji, choć niektóre z nich, jak chociażby kanalizacyjno-wodociągowe trwały aż do wczesnych lat 90. Od początku XXI wieku w mieście realizowanych jest wiele dużych inwestycji jak całkowita przebudowa centrum miasta (tzw. "Nowe Centrum Pruszcza"), budowa Międzynarodowego Bałtyckiego Park Kulturowego, powstanie szeregu centrów logistycznych czy budowa obwodnicy miasta. W latach 2008-2010 wydatki inwestycyjne miasta na infrastrukturę techniczną wyniosły w przeliczeniu na jednego mieszkańca 1637,24 zł, co było najwyższym wskaźnikiem na terenie województwa. Za lata 2009-2011 wskaźnik ten był jeszcze wyższy (1748,37 zł), co postawiło miasto w tej kategorii na czele wszystkich miast powiatowych w kraju[10].
6 listopada 2012 otwarto w mieście konsulat honorowy Republiki Turcji, w krótkim czasie przeniesiony do Gdańska.
26 kwietnia 2014 na Placu Jana Pawła II odsłonięto zespół kameralnych rzeźb profesora Czesława Dźwigaja o nazwie „Via Sancta Jana Pawła II”[11]. W latach 1945-1998 miasto nieprzerwanie należało do województwa gdańskiego. Władze miasta
Burmistrzowie miasta:
1990-1994 Jan Józef Konopka (zastępca: Andrzej Pachnia)
1994-1998 Waldemar Dowgiert (zastępca: Władysława Bogacka)
1998-2002 A
