12/08/2026
Choć dziś jest znacznie mniej znana niż wielu jej współczesnych, Maria Jankowska-Mendelson (1850-1909) była jedną z pierwszych i najbardziej znaczących kobiet stojących u początków polskiego ruchu socjalistycznego. W historii zapisała się jako działaczką polityczna, publicystka, wydawczyni, oraz łączniczka pomiędzy środowiskami polskich i europejskich socjalistów.
Wielka dama socjalizmu, jak bywa określana w historiografii, dzieciństwo i młodość spędziła na terenie dzisiejszej Ukrainy. Później burzliwe losy zaprowadziły ją do europejskich stolic i na ziemie pozostałych zaborów. Maria Jankowska - Mendelson działała także na terenie Wielkopolski, gdzie w latach 80. XIX w. współtworzyła kółka socjalistyczne i agitowała wśród robotników fabryki Cegielskiego, za co spotkały ją represje.
Była wydawczynią pierwszego polskiego czasopisma socjalistycznego “Równość”. Związana z I i II Proletariatem, współtworzyła Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, który stał się zaczątkiem Polskiej Partii Socjalistycznej. Przez wiele lat przyjaźniła się i korespondowała z Fryderykiem Engelsem, a przez jej paryskie mieszkanie przewinęły się tuziny działaczy polskiego i międzynarodowego ruchu socjalistycznego, polityków, ludzi kultury i nauki.
Historia Marii Jankowskiej-Mendelson udowadnia, że kobiety nie były jedynie obserwatorkami przemian politycznych XIX wieku, lecz ich aktywnymi uczestniczkami i współtwórczyniami.
