25/02/2026
„Za wszystkim, czego się uczymy, stoi pewna tradycja”
Paulo Coelho
W lipcu 2022 roku zgodnie z uchwaloną nowelizacją ustawy o Służbie Więziennej, dzień 8 lutego został ustanowiony Dniem Tradycji Służby Więziennej. Data nawiązuje do ogłoszonych w 1919 roku dekretów Józefa Piłsudskiego, które stały się fundamentem organizacji i reformy więziennictwa niepodległej Rzeczypospolitej.
Tradycja w formacjach mundurowych, w tym w Służbie Więziennej, pełni istotną rolę w budowaniu tożsamości formacji, umacnianiu więzi, kształtowaniu dyscypliny, a także w przekazywaniu dziedzictwa historycznego i wartości. Kultywowanie tradycji pozwala na zachowanie pamięci o przeszłości, bohaterach i ważnych wydarzeniach z historii formacji, co stanowi formę edukacji patriotycznej i wychowawczej. Uwzględniając niepodważalną rolę tradycji w kształtowaniu tożsamości formacji oraz akcentując oddziaływania o charakterze patriotycznym i edukacyjnym, narodziła się w Areszcie Śledczym w Elblągu idea zorganizowania w jednostce Izby Tradycji. W podjęte działania zaangażowali się członkowie SOW Koła w Elblągu, Stowarzyszenie historyczno -poszukiwawcze DENAR z Elbląga a także członkowie Koła Emerytów i Rencistów Służby Więziennej przy AŚ Elbląg z OZ Braniewo.
Jednostka penitencjarna w Elblągu to obecnie 123 lata historii. Rozpoczęła funkcjonowanie w 1903 roku jako więzienie pod administracją niemiecką. Jak podają źródła historyczne, większość przestępstw, w związku z popełnieniem, których skazani przebywali w więzieniu w Elblągu, to były kradzieże lub bójki z użyciem ostrych przedmiotów, najczęściej noży. Wśród osób przebywających w więzieniu prym wiedli mężczyźni. W przeciągu całego 1919 roku znalazło się w elbląskiej jednostce 562 mężczyzn, zaś karą pozbawienia wolności objęto 83 kobiety. W więzieniu można było jednorazowo osadzić 182 więźniów obojga płci.
Powojenna historia elbląskiej jednostki rozpoczęła się 15 czerwca 1945 roku, kiedy to budynek obecnego aresztu został przejęty od Skarbu Państwa przez Ministerstwo Sprawiedliwości z przeznaczeniem na Zakład Karny. W 1992 roku przeznaczenie jednostki uległo zmianie i Zakład Karny stał się Aresztem Śledczym. Kolejna reorganizacja nastąpiła 1 kwietnia 2018 roku kiedy dotychczas funkcjonujący Zakład Karny w Braniewie zaczął pełnić funkcję Oddziału Zewnętrznego Aresztu Śledczego w Elblągu. Warto w tym miejscu parę słów poświęcić jednostce braniewskiej. Obiekt został wzniesiony 1900 roku i pierwotnie pełnił funkcję szpitala Zakonu Sióstr Katarzynek. W latach międzywojennych w obiekcie mieściło się już więzienie sądowe. Po drugiej wojnie światowej obiekt pozostawał w dyspozycji Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. W dniu 1 maja 1949 roku utworzono w nim areszt I klasy. W okresie powojennym izolowano w braniewskim więzieniu więźniów politycznych. Po wprowadzeniu stanu wojennego przetrzymywano w braniewskiej jednostce około 50 działaczy zdelegalizowanej „Solidarności”. Do roku 2010 obiekt był przeznaczony dla 144 osadzonych. Po przeprowadzonym remoncie i adaptacji nieużywanych pomieszczeń, zwiększono pojemność jednostki do 205 osadzonych.
Warto nadmienić, że w dniu 15 września 2016 r. na budynku Zakładu Karnego w Braniewie miło miejsce uroczyste odsłonięcie tablicy pamiątkowej upamiętniającej działaczy podziemia niepodległościowego więzionych tu w latach 1947 – 1989, wśród nich między innymi ks. Sylwestra Zycha osadzonego w Braniewie w latach 1985 - 1986.
Nieocenioną pomoc w działania Stowarzyszenia Oficerów Więziennictwa dotyczące utworzenia i wyposażenia Izby Tradycji świadczą emerytowani funkcjonariusze i pracownicy cywilni jednostki. Dzięki ich zaangażowaniu do przyszłej izby tradycji trafiają elementy umundurowania, wyposażenia, odznaczenia i odznaki służby, zbiory przepisów i dokumentów dotyczących jednostek penitencjarnych oraz liczne fotografie. Wielką aktywnością w dziele upamiętniania historii jednostki wykazuje się szczególnie dwóch byłych funkcjonariuszy służby. Są to sierżant sztabowy w stanie spoczynku Andrzej Stalmirski i podpułkownik w stanie spoczynku Mikołaj Sztafarek. Pan Andrzej Stalmirski przyjął się do służby w 1984 r. Pełnił służbę na stanowisku strażnika działu ochrony, starszego oddziałowego, młodszego wychowawcy, starszego oddziałowego w oddziale dla skazanych wymagających stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych oraz na stanowisku szefa kuchni, które sprawował przez 15 lat. Na emeryturę odszedł w 2015 roku po 31 latach służby. Pan podpułkownik Mikołaj Szafarek rozpoczął służbę w 1968 roku w Areszcie Śledczym w Bartoszycach. Pełnił służbę na stanowisku wychowawcy i kierownika działu penitencjarnego. Następnie od 1974 roku pełnił służbę naczelnika w Zakładzie Karnym w Braniewie. W jednostce w Elblągu pełnił służbę również na stanowisku naczelnika w latach 1981 – 1990, kiedy to odszedł na zaopatrzenie emerytalne.
Stowarzyszenie Oficerów Więziennictwa Koło w Elblągu, realizując działania związane z utworzeniem Izby Tradycji, ściśle współpracuje ze Stowarzyszeniem Historyczno-Poszukiwawczym „DENAR”. Partnerstwo to ma istotne znaczenie dla jakości i rzetelności przygotowywanej ekspozycji. Członkowie stowarzyszenia „DENAR” wnoszą cenne wsparcie merytoryczne, dzieląc się swoją wiedzą z zakresu historii lokalnej oraz doświadczeniem w opracowywaniu i aranżacji wystaw historycznych. Dzięki tej współpracy powstająca Izba Tradycji zyskuje profesjonalny charakter oraz solidne oparcie w faktach i źródłach historycznych.
Akcentując zaangażowanie członków Koła SOW w Elblągu, wielu emerytowanych funkcjonariuszy formacji oraz współpracujących w tym dziele partnerów zewnętrznych mocno wierzymy, że powstająca Izba Tradycji nie będzie jedynie miejscem ekspozycji historycznych pamiątek. Ma stać się przestrzenią edukacji kolejnych pokoleń funkcjonariuszy, miejscem spotkań i refleksji nad przeszłością oraz znaczeniem służby dla państwa i społeczeństwa. Tradycja nie jest bowiem zamkniętą kartą historii. Jest zobowiązaniem – wobec tych, którzy służyli przed nami, i wobec tych, którzy służyć będą w przyszłości. To dzięki niej formacja zachowuje ciągłość, sens i tożsamość. A słowa Paulo Coelho przypominają, że każde doświadczenie, każda zdobyta wiedza i każda wartość mają swoje korzenie w przeszłości, którą warto pielęgnować i przekazywać dalej.
Tekst: mjr Krzysztof Maroszek,
mł. chor. Dawid Tryba