05/06/2026
انساني ترقيءَ جون ڏھ چوٽيون
ول ڊيورانٽ
ترجمو: ڊاڪٽر محمد الياس ڀٽو
انساني تهذيب اوچتو پيدا نہ ٿي آهي، پر اها آهستي آهستي ڪيترين ئي تبديلي آڻيندڙ دريافتن، ايجادن، اختراعن ۽ ذهني ترقيءَ جي مرحلن مان گذرندي ارتقا پذير ٿي هئي، ٿيندِي رهي ٿي ۽ ٿيندِي رهندِي. انساني تهذيب جي تاريخ بابت پنهنجا ويچار ونڊيندي آمريڪي مورخ ۽ فلسفِي ول ڊيورانٽ ڪجهه اهڙن اهم سنگِ ميلن جي نشاندهي ڪري ٿو، جن کي پاڻ سندس ڪتاب “هر دور جا عظيم ترين ذهنَ ۽ خيالَ” جي پنجين باب جي عنوان “انساني ترقي جون ڏهه چوٽيون” هيٺ انهن کي نهايت خوبصورتيءَ سان بيان ڪيو آهي. اهي ڏهه چوٽيون انساني تاريخ جون اهڙيون فيصلائتيون ڪاميابيون آهن، جن اُن کي جهنگلي حالت مان ڪڍِي کيس هڪ منظم تهذيب ۽ تمدن جي معراج تي پهچايو. انساني ترقيءَ جي انهن ڏهن چوٽين ۾ تقرير يا ٻولي جي ايجاد ۽ استعمال، باهه تي ضابطو، جانورن کي پالتو بڻائڻ، زراعت تي ڀاڙڻ، سماجي تنظيم جي تشڪيل، اخلاقيات کي قانوني طور لاڳو ڪرڻ، مختلف اوزارن جو استعمال، سائنس کي ڀروسي لائق علم جي حصول ۽ مسئلن جي حل طور استعمال ڪرڻ، روايتي تعليمي نظام جوڙڻ ۽ علم توڙي ادب کي لکڻ يا ڇپائي طور محفوظ ڪرڻ شامل آهن. هن مضمون جو بنيادي دليل وِل ڊيورانٽ جو اهو تصور آهي ته انساني ترقي رڳو ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل اوزارن جي ايجاد ۽ انهن جي ترقي جو نالو نه آهي، پر اها ذهني صلاحيتن جي واڌ، سماجي سهڪار جي مضبوطي ۽ ثقافتي تسلسل جي تدريجي توسيع جو عمل آهي.
انساني تاريخ جو مطالعو رڳو جنگين، بادشاهتن يا سلطنتن جي عروج ۽ زوال تائين محدود ناهي. جديد تاريخي مطالعي ۾ تاريخ کي انساني شعور، سماجي تنظيم ۽ علمي ارتقا جي هڪ مسلسل سفر طور ڏٺو وڃي ٿو. هن نقطهءِ نظر کي نمايان طور پيش ڪندڙ مفڪرن مان هڪ اهم نالو ول ڊيورانٽ جو آهي. ول ڊيورانٽ پنهنجي ڪتابThe Greatest Minds and Ideas of All Time ۾ انساني تهذيب جي ارتقا کي مختصر، پر اونهي انداز ۾ بيان ڪندي ڪجهه بنيادي ڪاميابين کي “انساني ترقي جون ڏهه چوٽيون” قرار ڏئي ٿو. ڊيورانٽ “ترقي” جي موضوعي تعريف نٿو ڪري، ڇو ته هو ان کي ڪنهن هڪ قوم، مذهب يا مخصوص خطي جي مخصوص اخلاقيات، رحمدلي ۽ خوشيءَ سان نٿو جوڙي؛ پر هُو ممڪنه حد تائين هڪ معروضي تعريف ڪندي لکي ٿو ته ترقي جو مطلب زندگيءَ (جي انيڪ روپن) پاران پنهنجي ماحول جي لاهن چاڙهن تي ضابطو رکڻ آهي، هن تعريف مان واضح ٿئي ٿو ته ترقي صرف مادي سهولتن ۾ واڌ نه آهي، پر اها انسان جي ان صلاحيت ۾ اضافو آهي جنهن ذريعي هو فطرت، سماج ۽ علم تي وڌيڪ ضابطو حاصل ڪري ٿو. ٻيو ته مٿئِين وصف فقط انساني زندگي جي بقا ۽ سهولت تائين محدود نه آهي، پر اها زندگيءَ جي سڀني روپن ۽ مخلوقن جي بقا سان پڻ برابري جي بنياد تي لاڳو آهي. ساڳئي وقت ڊيورانٽ انسان کي هڪ اهم تنبيهه به ڪري ٿو ته تهذيب ڪا دائمي يعني محفوظ ٿيل شيءِ نه آهي؛ مطلب ته جيڪڏهن علم، اخلاق ۽ سماجي نظم ختم ٿي وڃن ته تهذيب به زوال جو شڪار ٿي سگهي ٿي ۽ ٻئي پاسي انهن جو فروغ انساني تهذيب کي عروج تائين پڻ رسائي سگهي ٿو. اچو ته انساني تاريخ جي هاڪاري ارتقائي سفر ۾ جڳ مشهور ڏاهي وِل ڊيورانٽ طرفان پيش ڪيل ڏهن اهم تاريخي مرحلن، جن کي هو ترقيءَ جون بنيادي چوٽيون قرار ڏئي ٿو، جي واري واري سان سندس لفظن ۾ اپٽار ڪريون.
1. ٻولي:
انساني ترقي جي پهرِين ۽ بنيادي چوٽِي ٻولي آهي. ٻولي انسان کي ٻين جاندارن کان بنيادي طور تي مختلف بڻائي ٿي. ٻين جاندارن وٽ به رابطي جا طريقا موجود آهن، پر انساني ٻولي پيچيده خيالن، احساسن ۽ تجربي کي منتقل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. ڊيورانٽ دليل ڏئي ٿو ته ٻولي (تقرير ۽ تحرير) جو انسان تي ڪو اوچتو الهام ڪو نه ٿيو ۽ نه وري اها ڪنهن خدا جو موڪليل تحفو هئي؛ پر اها ماضيءَ ۾ جانورن جي جنسي ميلاپ جي سڏن ۽ پُڪارن کان موجوده دور جِي خوبصورت شاعري جي سِٽن ۽ سائنسي اصطلاحن تائين صدين ۽ هزارن سالن جي ارتقائي سفر مان گذرِي آهي. انسان جيڪڏهن شين ۽ لقائن کي نالا نه ڏئي ها ته يقينن اسان جو شعوري سفر پڻ رڪجي وڃي ها؛ ٻوليءَ کانسواءِ فلسفو ۽ شاعري، تاريخ ۽ نثر، توڙي آئن اسٽائن ۽ اينٽول فرانس جي لڪل طنز جو ظهور ناممڪن هو. وِل ڊيورانٽ هڪ ٻئي هنڌ لکي ٿو ته، “ٻولي شاعريءَ جي ماءُ ۽ ترقيءَ جي گاڏِي آهي.” ٻولي جي ذريعي انسان پنهنجو علم ۽ تجربو ٻين تائين منتقل ڪرڻ لڳو. ٻولي جي ايجاد کان اڳ هر نسل کي زندگي جا تجربا نئين سِر سکڻا پوندا هئا، پر ٻولي علم کي نسل در نسل منتقل ٿِيڻ ۽ ڪَرڻ جو موقعو فراهم ڪيو. ٻولي جي ذريعي ادب، فلسفو، مذهب ۽ سماجي روايتون پيدا ٿيون. حقيقت ۾ انساني ثقافت جي پوري عمارت ٻولي جي بنياد تي بيٺل آهي.
2. باهه تي ضابطو:
باهه جي دريافت ۽ ان تي ضابطو انساني تاريخ جي سڀ کان اهم ڪاميابي آهي. هن کيس موسم ۽ آبهوا جي غلامي کان آزاد ڪيو ۽ سرديءَ کان بچايو، رات جي اونداهيءَ ۾ ڌرتيءَ تي سندس نگاهه ۽ نظر کي وسيع ڪيو، کيس جهنگلي جانورن کان تحفظ عطا ڪيو، سندس ڌاتوءَ جي اوزارن کي سختي ۽ پائيداري بخشِي، ۽ سخت خوراڪ کي نرم ۽ قابلِ هضم بنائي کيس هزارين نوان کاڌا کائڻ ۽ انهن مان طاقت ۽ مزو وٺڻ جي قابل بڻايو. ڊيورانٽ مطابق انسان جڏهن باهه تي ضابطو رکڻ سکيو، تڏهن هن فطرت کي تسخير ڪرڻ شروع ڪيو. باهه جي ذريعي انسان رات جي اونداهي کي به روشني ۾ تبديل ڪيو ۽ شام توڙي رات جو دير تائين باهه جي چوڌاري گڏ ٿيڻ ۽ پنهنجا خيال ونڊڻ سبب انساني سماجي زندگي ۽ سِکيا کي نئين شڪل ۽ زندگي ملي. ڪيترن محققن جو خيال آهي ته انساني سماجي زندگي ۽ ثقافتي روايتن شايد انهن ئي باهين جي چوڌاري جنم ورتو. ٿورو تصور ڪريو ته باهه جي دريافت ۽ ضابطي کان اڳ اونداهي ڪيئن نه اسان کي پنهنجن غارن ۾ اندر رهڻ تي مجبور ڪندي هوندي ۽ هر ٽمڪندڙ شيءِ ڪيئن نه اسان لاءِ حملي ۽ موت جو پيغام کڻي ايندي هوندي. ڊيورانٽ چوي ٿو ته اڄ صورتِحال بلڪل ابتڙ آهي، اسان سج لهڻ کانپوءِ پنهنجن غارن (گهرن) مان نڪرون ٿا ۽ سج اڀرڻ تائين مختلف پارٽين ۽ گڏجاڻين مان محظوظ ٿيون ٿا. اڄ جيتوڻيڪ اسان مان گهڻا تڻا سج اڀرڻ جي نظاري ۽ مزي کان محروم رهن ٿا، پر رات جي عظيم خوف کان نجات ڪيڏي نه عظيم انساني ڪاميابي آهي! اڄ اسان جِي موجوده تهذيب اندر هر رات ۾ ڪروڙين هٿرادو تارا (بتيون) هر وقت روشن آهن.
3. جانورن تي ضابطو :
انساني ترقي جو ٽيون اهم مرحلو جانورن کي پالڻ ۽ انهن کي انساني ڪمن ۾ استعمال ڪرڻ هو. انسان “شڪار ڪندڙ ۽ لاڏائُو” دور ۾ پنهنجي تجربن ۽ ڪاوشن مان اهو سکيو ته ڪهڙن جانورن کي پنهنجي کاڌي لاءِ ڪيئن شڪار ڪجي؛ ڪهڙن کي بار ڍوئڻ ۽ سواري لاءِ ڪيئن استعمال ڪجي؛ ڪهڙن کي پنهنجي کير، مکڻ ۽ گوشت لاءِ پاڻ سان گڏ ڪيئن پالتو بڻائي هر وقت گڏ رکجي؛ ته ڪجهه کي وري ٻين قبيلن تي ڪاهن يا حملن لاءِ ڪيئن استعمال ڪجي. اهڙي ريت ڪُتو انسان جو وفادار ساٿي بڻيو، گھوڙو سفر ۽ جنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته ڍڳا زراعت لاءِ اهم ثابت ٿيا. وِل ڊيورانٽ لکي ٿو ته اسان جي يادگيري ۽ تخيل ڪيڏا نه ڪچا آهن جو اسان کي اهو ياد ئي نه آهي ته اڄ جيڪي وڏا توڙي ننڍا پالتو جانور اسان جي سامهون گگدام، بي زبان، بيوس ۽ ويچارا بڻيل آهن، اهي ڪڏهن اسان جي زندگيءَ ۽ وجود لاءِ ڪيڏا نه وڏا خطرا بڻيل هئا. انهن جانورن تي غلبو ۽ انهن کي پالتو بڻائڻ جي جنگ جي سامهون ٻيون سڀ جنگيون “ننڍڙيون لڙائيون” لڳن ٿيون. هي جنگ “جسماني طاقت” ۽ “ذهانت” جي وچ ۾ صدين تائين جاري رهِي ۽ نيٺ جانورن جي “جسماني طاقت” انساني “ذهانت” جي سامهون پنهنجا گوڏا کوڙيا. ان جي نتيجي ۾ جانورن جي ڀيٽ ۾ انسانن جو نسل تيزي سان وڌندو سڀني کنڊن تائين پهچي ويو ۽ اسان انسانن کي پنهنجو نسلي تحفظ نسل در نسل منتقل ٿيندو رهيو. وِل ڊيورانٽ هڪ هنڌ لکيو آهي ته، “جانورن کي پالتو بڻائڻ انسانن جي طاقت کي سندن جسماني طاقت کان ڪيترا ئي ڀيرا وڌائي ڇڏيو” هن مرحلي سان انساني معاشي ۽ سماجي زندگي ۾ وڏي تبديلي آئي.
4. زراعت:
ڊيورانٽ جي مطابق شڪاري دور ۾ تهذيب جو ظهور ناممڪن هو. ڇاڪاڻ ته ان لاءِ انسان جو ٿانيڪو هجڻ ۽ هڪ جاءِ تي مستقل رهائش پذير هجڻ ضروري هو. تهذيب پاڻ سان گڏ گهر ۽ اسڪول کڻي آئي. اهي شيون ايستائين ظاهر نه ٿيون جيستائين جهنگلي توڙي پالتو جانورن جي کاڌي طور واپرائڻ کي ٻنين جي اُپت نه والاريو هو. زراعت تڏهن کان شروع ٿي جڏهن مرد شڪار لاءِ گهر کان ٻاهر ويندو هو ۽ سندس عورت گهر ۾ رهندي هئي ۽ زمين جي سنڀال ڪندي هئي. زال جو هي صبر ڀريو ڪم کيس مرد جي مدد کان آجو ۽ آزاد بڻائي رهيو هو، پر زمين جي مالڪي لاءِ مرد کي مجبورن ان کي کيڙڻو پئجي رهيو هو. ان ۾ ڪو شڪ نه آهي ته هن مرحلي جي ڪاميابي ۾ صدين جو عرصو لڳي ويو، پر هڪ دفعو جڏهن اهو مُروج ٿي چڪو، تڏهن ئي تهذيب جو ظهور ٿيو. ميريڊٿ(Meredith) بلڪل غلط چيو هو ته عورت اها مخلوق هوندي جنهن کي مرد مهذب بڻائيندو، ڇو ته تهذيب گھڻو تڻو ٻن شين جي پيداوار آهي: هڪ گهر، جنهن انهن سماجي تصورن جي نشونما ڪئي جن معاشري جو نفسياتي تاڃِي پيٽو جوڙيو؛ ۽ ٻِي زراعت، جنهن مرد کي سندس رُلڻ واري ڪِرت جهڙوڪۡ: شڪاري، ڌنار ۽ قاتل هجڻ کان نجات ڏياري کيس هڪ هنڌ ٿانِيڪو ڪري ويهاريو ته جيئن هو گهرن، اسڪولن، عبادت گاهن، ڪاليجن، يونيورسٽين ۽ تهذيب جو بنياد وجهي سگهي. اها عورت هئي جنهن مرد کي زراعت ۽ گهر ڏنو، هن مرد کي بلڪل ايئن پالتو بڻايو جيئن رِڍ ۽ سُوئر کي. مرد، عورت جو آخري جانور آهي، جنهن کي هوءَ مهذب بڻائيندي. اهو ڪم شروع ٿي چڪو آهي: هڪ نظر پنهنجي مينيو وارن ڪتابچن تي وجهو، توهان کي خبر پئجي ويندي ته اسان اڃان شڪاري دور ۾ رهي رهيا آهيون.
زراعت انساني تهذيب جو معاشي بنياد آهي. جڏهن انسان پوک پوکڻ سکيو ته هُو خانا بدوش زندگي ڇڏي مستقل آبادين ۾ رهڻ لڳو. زراعت جي ذريعي خوراڪ جي اضافِي پيداوار ممڪن ٿي. ان اضافِي پيداوار شهرن، واپارن ۽ سماجي ادارن جي قيام لاءِ بنياد فراهم ڪيو. ڊيورَانٽ لکي ٿو ته، “تهذيب تنظيم سان شروع ٿئي ٿي، اها آزادي جي ماحول ۾ نشونما وٺي ٿي ۽ افراتفري ۽ لاقانونيت هيٺ مري ٿي.” ان ڪري زراعت اهو نظم ۽ ضبط پيدا ڪيو جنهن تي تهذيب جي عمارت تعمير ٿي.
5. سماجي تنظيم ۽ نظم و ضبط:
انساني آبادي وڌڻ سان گڏ سماجي تنظيم جي ضرورت پيدا ٿي. قبيلائي نظام، قانون، حڪومت ۽ سماجي ادارا وجود ۾ آيا. ڊيورانٽ چوي ٿو ته فرض ڪريو ته ٻه ماڻهو وڙهن ٿا، هڪڙو ٻئي کي ڪيرائي ٿو ۽ قتل ڪري ٿو. هُو اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته جيڪو زنده آهي اهو يقينن صحيح آهي، جڏهن ته جيڪو مري ويو اهو ضرور غلط هو (بين الاقوامي تنازعن ۾ هي تصور اڄ به رائج آهي). هاڻي فرض ڪريو ته ٻيا ٻه ماڻهو وڙهن ٿا، هڪڙو ٻئي کي چوي ٿو ته ٿي سگهي ٿو ته پاڻ ٻئي قتل ٿي وڃون، ان ڪري پنهنجا اختلاف قبيلي جي ڪنهن چڱي ماڻهو وٽ کڻي ٿا هلون ۽ هُو جيڪو به فيصلو ڪري سو مڃينداسين. تاريخ ۾ هِي لمحو تمام اهم هو! ڇو ته جيڪڏهن ٻنهي جو جواب “نه” ۾ هجي ها ته پوءِ وحشت ۽ وحشي قانون هلندو رهي ها ۽ جي سندن جواب “ها” ۾ هو ته پوءِ ان وقت تهذيب جي ابتدا ٿي هوندي ۽ يقينن انساني ذهن ۽ يادگيريءَ ۾ افراتفري جي جاءِ تي تنظيم، ظلم جي جاءِ تي انصاف ۽ تشدد جي جاءِ تي قانون پنهنجون پاڙون هنيون هونديون. هن نعمت جي ثمرن جو پڻ اسان کي ادراڪ نه آهي. ڇاڪاڻ ته اسان هڪ محفوظ ۽ محظوظ ماحول ۾ پيدا ٿيا آهيون، ان ڪري اسان ايستائين ان جو ادراڪ نٿا ڪري سگهون، جيستائين اسان ڀٽڪندي ڀٽڪندي افراتفري واري ماحول ۾ يا دنيا کان ڪٽيل هڪ خطي ۾ پڄي نه ٿا وڃون. رب ٿو ڄاڻي ته اسان جون ڪانگريسون ۽ پارليامينٽون تهذيب ۽ تنظيم جي روح کان ڄڻ ته خالي آهن، پر پوءِ به ايترو ضرور آهي جو اسان کي زندگي ۽ ملڪيت جو تحفظ حاصل آهي. هن ڳالهه جو احساس اسان کي خانا جنگي يا انقلابي حالتن ۾ وڌيڪ شدت سان محسوس ٿيندو آهي، جتي زندگي هڪ دفعو وري ماضيءَ جي وحشت جو روپ ڌارِيندي آهي. توهان اڄ جي محفوظ سفر کي يورپ جي وچئين ۽ تاريڪ دور جي ڦورن ۽ ڌاڙن سان ڀرپور سفر سان ڀيٽيو. تاريخ ۾ ايتري آزادي ۽ تنظيم ڪڏهن به موجود نه هئي جيڪا اڄ انگلينڊ ۾ آهي ۽ ڪاش اها آمريڪا ۾ به ڪڏهن ظاهر ٿئي جتي ميونسپل آفيس ۾ ويٺل آفيسر يا چونڊيل ماڻهو ڪو معزز ۽ ايماندار انسان هجي، پر اسان کي سياسي بدنظمي ۽ ادارتي بدعنواني بابت گهڻو جذباتي ٿيڻ نه کپي، ڇو ته سياست زندگي نه آهي، پر اها زندگي تي هڪ پيوند آهي، جنهن جي پاڇي ۾ دوکي ۽ حرامپائين سان گڏ بهرحال معاشري جو روايتي نظم و ضبط ۽ انساني تعاون اسان جي خانداني ۽ تعليي نظامن سميت ٻين هزارين سماجي نظامن اندر خاموشيءَ سان روان دوان آهي. هن نظم و ضبط کانسواءِ ڀروسي وارِي معلومات ۽ دولت گڏ ڪرڻ لاءِ اسان جي هزارين نسلن کي غلطين ۽ دُرستگين جي مسلسل ڪاوشن مان گذرڻو پوي ها!
6. اخلاقيات:
اخلاقيات ۾ اسان پنهنجي مسئلن جي جڙ يعني قلب کي ڇهون ٿا ۽ پاڻ کان هي سوال پڇون ٿا ته ڇا انسان اخلاقيات جي لحاظ کان ماضي ۾ بهتر هو يا اڄ آهي؟ جيستائين اخلاقيات جي هڪ عنصر “ذهانت” جو تعلق آهي ته ان ۾ شڪ نه آهي ته اسان ۾ بهتري آئي آهي، ڇو ته اڄ سراسري ذهانت وڌِي آهي؛ پر جي اسان اخلاقيات جي ٻئي عنصر “ڪردار” يا عمومي “اخلاق” جي ڳالهه ڪيون ته هن معيار تي اسان شايد پوئتي پيا آهيون، ڇو ته اسان ۾ خيالن ۽ تصورن جي پختگي روح جي ويراني جي قيمت تي پيدا ٿي آهي. پنهنجي پِيئرن جي موجودگي ۾ اسان دانشور به پاڻ کي بي آرام ۽ پريشان محسوس ڪندا آهيون، توڙي جو اسان جي ذهنن ۾ گهڻا خيال ۽ نظريا پيا ڦرندا آهن. جيتوڻيڪ اسان جو ذهن انهن خوبصورت وهمن کان آزاد ٿي چڪو آهي جيڪي اڄ به انهن (پيئرن) کي پيارا آهن، پر اسان سندن غير شڪايتي همت، سندن ڪم ۽ مقصد سان وفاداري ۽ شخصيت جي قوت ۾ انهن کان ڪمزور بڻيا آهيون.
ڊاڪٽر ڊيورانٽ جو چوڻ آهي ته اسان پاڻ کي عيسائيت جِي اخلاقيات جِي تارازي ۾ تورينداسين ته ماضيءَ جي مقابلي ۾ اسان انسانن جو نسل ٿورو گهڻو وڌيڪ با اخلاق، سهپ وارو ۽ مددگار بڻيو آهي، توڙي جو ڳتيل آبادي وارن علائقن، جتي بنيادي سهولتن جو فقدان آهي، ۾ لاقانونيت، جمهوري ادارن ۾ بدعنواني ۽ جنسي حوس جي جنوني حملن ۾ اسان وڌيڪ بگڙيا آهيون. اسان جي ملڪ (آمريڪا) غربت ۽ سماجي مسئلن ۾ ڦاٿل ٻين ملڪن جي اجنبين جي مدد لاءِ هڪ سال (1928) اندر پنهنجي ملڪ ۾ گردش ڪندڙ ڪل خزاني جي جي اڌ يعني ٻه ارب ڊالرن جيتري امداد ڪئي آهي. جيتوڻيڪ اسان اڄ به قاتلن کي ماريندا آهيون، پر پوءِ به انهن جي زندگي کسڻ ۽ ڦاهي جي سزا تي يا “زندگيءَ جي بدلي زندگي” جي تصور تي اسان کي ڳڻتي ضرور ٿيندي آهي. اهو سبب آهي جو هاڻي ڏوهارين ۽ قاتلن جي زندگي کسڻ ۽ انهن کي ڦاهيءَ تي چاڙهڻ جي سزا ۾ گهٽتائي آئي آهي. ڪو زمانو هو جڏهن اسڪاٽلينڊ ۽ انگلينڊ ۾ هڪ شِلنگ (پئسو) چورائڻ جي سزا طور انهن کي ڦاهيءَ جي ڦندي تي ٽنگيو ويندو هو، ڏوهارين کي قانوني طور عوام آڏو سخت تشدد جو نشانو بڻائي قتل پڻ ڪيو ويندو هو، قرض کائيندڙن کي عمر قيد جي سزا ڏئي جيلن ۾ واڙيو ويندو هو، جڏهن ته اسان جا “مهذب ۽ معتبر” ماڻهو انساني غلامي جي ڪاروبار لاءِ آفريڪا جي ساحلن تي حملا ڪندا هئا. هڪ صديءَ کان گهٽ عرصو اڳ اسان جو جيلون گندگي ۽ غلاظت جا ڍير بڻيل هيون ۽ اهي ننڍن مجرمن کي وڏن مجرمن بڻائڻ جون فيڪٽريون بڻيل هيون، پر اڄ اهي “اصلاح جا مرڪز” بڻيل آهن جيڪي ڄڻ ته ٿڪل قاتلن لاءِ ڊگهي ڇُٽي/ويڪيشن گذارڻ جا مسافر خانا بڻيل آهن. اسان اڄ به هيٺئين طبقي جو استحصال ڪندڙ آهيون، جڏهن ته ظاهري طور تي اسان پنهنجي ضمير کي “فلاحي ڪمن” ۽ “فلاحي امداد” جو ويس پارائي مطمئن ڪندا آهيون.
ڊيورانٽ اهو دليل ڏئي ٿو ته اسان سمجهون ٿا ته اڄ اسان وٽ وڌيڪ بدامني ۽ تشدد آهي، پر حقيقت اها آهي ته اڄ اسان کي وڌيڪ اخبارون ۽ ميڊيا چينلز ميسر آهن جيڪي نوڙيءَ کي نانگ ۽ نانگ کي نوڙي بڻائي پنهنجو بيانيو جوڙي رهيون آهن. اسان کي محسوس ايئن ٿو ٿئي ته اڌ دنيا ٻئي اڌ سان وڙهي رهي آهي، بلڪل جنگ جو ماحول آهي ۽ رهيا کهيا ماڻهو خودڪشيون ڪري رهيا آهن، پر حقيقت هي آهي ته اسان جي گهرن ۾، گهٽين ۾، عوامي جاين تي، روڊن رستن ۽ ڊگهن سفرن ۾ اسان کي ڪٿي به ڪابه افراتفري ۽ لاقانونيت نظر نٿي اچي، ڪي به ڦورو يا قاتل نٿا ملن ۽ ڪي به خودڪشيون ٿيندي نظر نٿيون اچن، ها ايترو ضرور آهي ته زوري زنائون وڌي چڪيون آهن!
عورتن جي آزادي ۽ سندن موجوده طاقتور سماجي رتبو ماضي جي جنگجو ۽ قاتل مردن جي مهذب بڻجڻ جو بي مثال اظهار آهي. پيار جنهن کان قديم دور جا مرد نا آشنا هئا يا وري جنهن کي فقط جسم جي بُک سمجهيو ويندو هو، سو اڄ پنهنجي لطيف جذبن، احساسن ۽ جنون سان رومانوي داستانن، شاعري، نثر ۽ موسيقي جو روح بڻيل آهي.
اخلاق سماج جي اندروني قوت آهي جيڪا انسانن کي گڏجي رهڻ جي قابل بڻائي ٿي. قانون ٻاهرين پابندي آهي، پر اخلاق اندروني ضابطو پيدا ڪري ٿو. ڊيورانٽ خبردار ڪري ٿو، جڏهن سماج ۾ اخلاقي قدر ختم ٿي وڃن ٿا ته تهذيب اندروني طور ڪمزور ۽ تباهه ٿِي وڃي ٿِي.
7. اوزار:
وِل ڊيورانٽ دليل ڏئي ٿو ته ڪجهه رومانيت پسند دانشور سادِي ۽ قديم زندگي ڏانهن موٽڻ جا خواب ڏسن ٿا، پر اهي اهو نظرانداز ڪن ٿا ته اِها زندگي حقيقت ۾ ڪيتري سخت ۽ غير محفوظ هئي. ان جي ڀيٽ ۾، اسان ٽيڪنالاجي ۽ مشينن جي ساراهه ڪريون ٿا. ڇو ته جيتوڻيڪ اهي ڪڏهن ڪڏهن اسان تي حاوي ٿي وڃن ٿيون ۽ اسان انهن جا نوڪر بڻجي وڃون ٿا، پر انهن اسان کي جسماني مشقت کان آجو ڪري آزادي پڻ ڏني آهي ۽ تاريخ ۾ انساني ترقي کي ممڪن بڻايو آهي. اسان کي پنهنجي خوشحالي تي خائف ۽ شرمنده ٿيڻ جي ضرورت نه آهي. اهو ضروري هو ته جيڪي آسائشون ۽ سهولتون زميندارن ۽ حاڪمن کي ميسر هيون، اهي سڀني کي مِلن ۽ مشينن وسيلي بنا تفريق جي هر ماڻهو کي سندس حق طور ميسر ڪري ڏنيون وڃن. ڏينهون ڏينهن وڌندڙ ۽ ترقي ڪندڙ اهي ايجادون اسان جا نوان عضوا آهن، جن سان اسان پنهنجي ماحول کي بهتر نموني سان ضابطي ۾ رکون ٿا. اسان کي پنهنجي جسم تي جانورن وانگر مضبوط ماس وارن عضون پيدا ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، ڇو ته هاڻي اسان انهن کي ضرورت آهر ٺاهيون ٿا، ضرورت وقت استعمال ڪيون ٿا ۽ ضرورت پوري ٿيڻ کانپوءِ پاسي تي ڪري رکون ٿا. اسان وٽ هن وقت سوين فوٽ مشيني ٻانهون موجود آهن، جيڪي هڪ مهيني اندر احرامِ مصر جيڏيون مهان عمارتون، جن جي تعمير ۾ لکين ماڻهو خرچ ٿي ويا، جوڙي وٺن ٿيون؛ اسان پنهنجي لاءِ نه رڳو وڏيون وڏيون اکيون ٺاهيون آهن جيڪي آسمان ۾ اڻ ڏٺل تارا ڏسن ٿيون، پر اهڙيون ننڍيون ننڍيون اکيون به ٺاهيون آهن جيڪي اڻ ڏٺل ۽ اکين سان نظر نه ايندڙ زندگيءَ جي ايڪي يعني جيوگهڙي(Cell) اندر صاف صاف ڏسن ٿيون؛ اسان نه رڳو ڳالهائيندا آهيون، پر اهڙِي سُس پُس ڪندا آهيون ۽ اهڙن خاموش آوازن سان ڳالهائيندا آهيون جو ٻيو ماڻهو ڪنهن ٻئي کنڊ، سمنڊ يا دنيا جي ڪنهن به ڪنڊ تي هجڻ باوجود آساني سان ٻُڌي ٿو؛ اسان هوا ۾ وڏين اوچائين تي اهڙي ريت آزاديءَ سان اڏامون ٿا جو نه رڳو تيز ترين باز حيران ٿي وڃي ٿو، پر ڄڻ ته وقت به رُڪجي وڃي ٿو.
نه، اهي اوزار اسان کي فتح نٿا ڪري سگهن! مشينن کان اسان جي موجوده هار، غلامن کان آزاد دنيا جي خواب ڏانهن فقط هڪ عارضي ڳالهه آهي. جسماني پورهيو، جنهن مالڪ ۽ نوڪر ٻنهيءَ کي ذليل ڪيو، ختم ٿي چڪو آهي ۽ ان جاءِ تي مشينن جا اسٽيل ۽ لوهه مان ٺهيل نه ٿڪجندڙ ڪُلها هر وقت ڪم ڪري رهيا آهن؛ اهو وقت گهڻو ڏُور نه آهي جڏهن هر آبشار ۽ هر هوا جو جهُوٽو ماڻهن جي گھرن ۽ فيڪٽرين ۾ انيڪ ڪمن لاءِ گهربل توانائي ٺاهيندو ۽ ماڻهو ذهني پورهئي کان پڻ نجات حاصل ڪري وٺندو. اها انقلاب نه، پر ايجاد جي هوا آهي جيڪا غلام کي آزاد ڪندي!
8. سائنس:
بڪل(Buckle) گهڻو تڻو ٺيڪ چيو هو ته اسان ترقي فقط علم ۾ ڪريون ٿا، باقي ٻين تحفن جون پاڙون اسان جي ذهن جي روشن خياليءَ ۾ کُتل آهن. تحقيق جو بلا عنوان تقدس ۽ ليبارٽرين جِي خاموش جنگ ئي سياست ۽ جنگ جي وحشتن ۽ چالاڪين جي اُٽل کي توازن ۾ آڻين ٿا. هتي (ليبارٽرين اندر) انسان پنهنجي عظمت جي آسمان تي آهي، ڇو ته اهو اڻڄاڻائي جي اوندهه ۽ تعصب جي آڙاهه مان روشني ڏانهن سِرندو رهي ٿو. اها (تحقيق) هن جي پيرن کي پنهنجي ننڍي سياري تي مضبوطي سان بيهاري ٿي، کيس پيمائش ڪرڻ؛ وزن ڪرڻ؛ اڻ ڏٺل ستارن ۽ سيارن جي ميڙن ۽ بُرجن جو تجزيو ڪرڻ؛ زمين، سج ۽ چنڊ جي بدقسمت امڪاني مستقبل جي باري ۾ اڳڪٿيون ڪرڻ؛ ۽ دنيائن جي پيدا ۽ فنا ٿيڻ جو مشاهدو ڪرڻ وغيره جي قابل بڻائي ٿي. اجهو هي آهي رياضيدان جيڪو بظاهر ته عملي زندگيءَ کان پري، انتهائي پيچدار گورک ڌنڌي جهڙن رستن تي انگن اکرن وسيلي نوان فارمولا ڳولهڻ جي جفاڪشي ۾ مصروف آهي، جنهن جي بدولت بيشمار نين ايجادن جي سلسلي جو رستو صاف ٿئي ٿو، جنهن سان سندس نسل جي طاقت ۾ بي پناهه اضافو ٿيندو.
اجهو هي آهي هڪ پل، جيڪا بهادريءَ سان اسٽيل جي چار مضبوط رسن سان لکين ٽن وزني لوهه جي ٽڪرن کي ٻن ڪنارن جي وچ ۾ ٽنگيو بيٺي آهي ۽ بيشمار ايندڙ ويندڙ ماڻهن جي گذرڻ کي ممڪن بڻايو بيٺي آهي؛ هي بلڪل اهڙي شاعري جي رواني آهي جيڪا شايد ئي شيڪسپيئر ڪڏهن تخليق ڪئي هجي يا وري آسمان سان ڳالهيون ڪندڙ ۽ هڪ پوري شهر کي سمائيندڙ زمين تي اُڀِي ٿيل عمارت ڏسو، جيڪا فطرت ۽ ماحول جي هر خطري کي حساب ڪتاب جي فارمولن تحت مات ڏيو بيٺي آهي ۽ رات جو هيرن ۽ ياقوتن وانگر پئي چمڪندي آهي. فزڪس ۾ وري نوان ڊائمينشن، نوان عنصر، نوان ائٽم ۽ نيون طاقتون محفوظ آهن. ساڳي ريت پٿر ۽ پهاڙ وري اسان لاءِ زندگيءَ جِي آتم ڪٿا جو ڪتاب کوليو بيٺا آهن؛ ليبارٽرين ۾ وري بايولاجي جو مضمون نامياتي دنيا کي ايئن تبديل ڪرڻ لاءِ تيار ٿي رهيو آهي، جيئن فزڪس مادي جي دنيا کي تبديل ڪري چڪو آهي. جتي ڪٿي توهان جي ملاقات اهڙن ماڻهن سان ٿئي ٿي، جيڪي هر وقت مطالعي، مشاهدي ۽ تجربي ۾ غرق آهن، جيڪي شهرت جا بکيا نه آهن، جيڪي توهان کان ڪو صِلو يا انعام نٿا چاهين. توهان مشڪل سمجهي ۽ ڄاڻي سگهندؤ ته اهي اهڙو جذبو ۽ لگن ڪٿان ٿا آڻين؛ اهي اهو ڏسڻ کان اڳ مري وڃن ٿا ته سندن پوکيل وڻن جا ميوا انسان ذات کي ڪيئن لاڀ ڏئي رهيا آهن، پر اهي هلندا رهن ٿا ۽ پنهنجو ڪم ڪندا رهن ٿا.
ها، اهو سچ آهي ته انسان جِي مادي تي ان فتح جهڙي ڪا ٻِي فتح نه آهي، ڇو ته اِها انسان ذات جِي پاڻ مٿان بي مثال فتح آهي. هتي ترقيءَ جو دليل پنهنجي قيمت ۽ اهميت ٻيهر وڃائي ويهي ٿو. هاڻي مس انساني نفسيات مشڪل سان ۽ تمام ٿورو ٿورو اهو سمجهڻ شروع ڪيو آهي ته انساني عمل ۽ خواهش کي ڪيئن لغام ڏجي؛ اها نه رڳو تصوف ۽ ما بعد الطبيعات سان وچڙيل آهي، پر اها تحليلِ نفسي (Psycho-analysis)، ماحولياتي اثر هيٺ ڪرداريت (Behaviorism)، غدودياتي ڏند ڪٿائن(Glandular Mythology) ۽ بلوغت جي ٻين بيمارين سان پڻ وچڙيل آهي. ان هوندي به نفسيات انهن طوفانن ۽ مشڪلاتن جو مقابلو ڪندي رهندي ۽ جيئندِي رهندي. اها پنهنجي ذميوارين کي نڀائيندي ٻين سائنسي علمن وانگر وڌي وڻ ٿيندي ۽ جوان ٿيندِي. جيڪڏهن فرانسس بيڪن (Francis Bacon) جهڙو ڪو ٻيو مفڪر اچي ۽ انساني نفسيات جي حدن جي نشاندهي ڪري، سندس مول متن ۽ طريقا واردات جي ڇنڊ ڇاڻ ڪري، ان جي مطالعي جا بهترين طريقا سمجهائي ۽ اسان کي ڏيکاري ته ان مان ڪهڙا حيرت انگيز فائدا ۽ قوتون حاصل ڪري سگهجن ٿيون ته پوءِ اسان مان ڪير (جيڪو انساني تاريخ جي حيرت انگيز ۽ پُرعزم فطرت کي ڄاڻي ٿو) اها همت ڪري سگهي ٿو ۽ چئي سگهي ٿو ته ذهن بابت وڌندڙ سمجهه وسيلي اسان ڪيترو اڳتي وڃي سگهون ٿا؟ اسان جي دور ۾ اڳيئي انسان پنهنجي ٻيهر جوڙيل ماحول مان بيزار ٿي واپس ورڻ ۽ پنهنجو پاڻ کي نئين سر جوڙڻ جي چڪر ۾ آهي، پر اهو ضرور آهي ته سائنس انساني عقل جِي منظم تحقيق آهي. سائنس جي ذريعي انسان فطرت جي قانونن کي سمجھڻ لڳو. ڊيورانٽ جو مشهور قول آهي: سائنس علم جي تنظيم آهي ۽ ڏاهپ زندگيءَ جي تنظيم آهي.
9. تعليم:
اسان انسان وڌيڪ بهتر ۽ مڪمل نموني سان ماضي جي سکيل ۽ گڏ ڪيل تجربن کي ايندڙ نسل ڏانهن منتقل ڪري رهيا آهيون. اها اسان جِي هڪ ويجهڙ واري اختراع آهي جو اسان اسڪولن جي سهولتن ۽ سڀني لاءِ تعليم جي فراهمي لاءِ پنهنجِي دولت ۽ محنت جو وڏو حصو خرچ ڪيون ٿا؛ شايد اها اسان جي دور جي سڀ کان اهم خصوصيت آهي. هڪ وقت هو جڏهن ڪاليج رڳو حڪمران طبقي جي مردن لاءِ هوندا هئا؛ پر اڄ يونيورسٽيون ايتريون وڌي ويون آهن جو جيڪو چاهي سو پي. ايڇ. ڊي حاصل ڪري سگهي ٿو. اسان قديم زماني جي چونڊيل ذهين ماڻهن کان شايد اڳتي نه نڪتا آهيون، پر اسان انساني ڄاڻ جي سطح ۽ سراسري کي تاريخ جي ڪنهن به دورکان گهڻو مٿي کڻي ويا آهيون. افلاطون ۽ ارسطو جهڙن ڏاهن کي هڪ پاسي تي رکو، پر ان دوران بابت سوچيو جنهن دور ۾ايٿنس اسيمبليءَ جا جاهل، متعصب ۽ جابر ماڻهو، ووٽ جي حق کان محروم عوامي ٽولي (جن کي سندن روح کي وري وري جنمجڻ جي عذاب کان مُڪتي ڏيندڙ دردناڪ ساٺن سنوڻن مان گذاريو ويندو هو) کي ۽ جنهن دور ۾ واڙيل ۽ غلام بڻايل عورتن کي تيستائين تعليم حاصل ڪرڻ جو حق نه ڏيندا هئا جيستائين اهي حاڪمن ۽ آقائن جي جنسي اڃ اجهائڻ ۽ سندن غلامي ڪرڻ لاءِ راضي نه ٿيندا هئا.
ٻيو ڪير نه، پر ٻار شڪايت ڪندا هوندا ته دنيا کي وڌندڙ اسڪولن ۽ گهڻ جنسي يونيورسٽين اڃان تائين مڪمل طور تي تبديل نه ڪيو آهي يا نئين سِر نه جوڙيو آهي. تاريخ جي تناظر ۾ تعليم جو تجربو ته اڃان شروع مس ٿيو آهي. ان کي اها ڳالهه ثابت ڪرڻ لاءِ غير ضروري وقت نه آهي. اها (تعليم) ڏهه هزار سالن جي جهالتن ۽ وهمن کي هڪ پِيڙِهي يا نسل اندر ميساري نٿي سگهي. حقيقت ۾ ان ڳالهه کان انڪار نٿو ڪري سگهجي ته ٿي سگهي ٿو ته ڏينهون ڏينهن وڌندڙ جهالت جي شرح ۽ نالي ماتر ۽ روايتي اتفاقِ راءِ جي بنياد تي ٻڌل عقيدو تعليم مٿان آخرڪار فتحياب ٿئي. ان ڪري ترقيءَ جي سفر ۾ هي قدم اهڙو نه آهي جنهن لاءِ يقين سان اڳواٽ اهو چئي سگهجي ته اها انسان ذات جي هڪ مستقل ۽ دائمي حاصلات آهي، پر لاڀائتا نتيجا اڳيئي ظاهر ٿين پيا. اهو ايئن ڇو آهي ته سهپَ ۽ ذهن جي آزادي (آمريڪا ۾) ڏاکڻين بجاءِ اترين رياستن ۾ وڌيڪ سولائيءَ سان نشونما پائي رهيا آهن؛ ڇا اهو ان ڪري نه آهي جو ڏاکڻين رياستن ايترو ناڻو نه ڪمايو آهي جو اهي ڪافي سارا اسڪول تعمير ڪرڻ ۾ ناڪام ويون آهن؟ ڪنهن کي ڪهڙي خبر ته اسان جي آفيسن ۾ ترجيحي وچٿرائپ ۽ اسان جي اڳواڻن ۾ تنگ نظري ان سبب جي ڪري آهي جو انهن جون واڳون سنڀاليندڙ اهڙن علائقن مان آيا آهن جتي حد کان وڌيڪ معاشي بد حالي ۽ رياستي مداخلت رهي آهي، ان ڪري اتي ذهن جي آبياري لاءِ گنجائش ۽ وقت گهٽ آهي؟ تعليم جو مڪمل ۽ وڏي ۾ وڏو لاڀ ۽ ثمر ڪيترو هوندو، جڏهن اسان مان هر هڪ ماڻهو ويهه سالن جي ڄمار تائين اسڪولي تعليم حاصل ڪئي هجي ۽ کيس انساني عقل ۽ ڏاهپ جي ذخيرن مان برابري جي بنياد تي ونڊ مليو هجي؟ هتي هڪ ڀيرو ٻيهر والدين جي پيار جي جبلت جي باري ۾ غور ڪريو ته ڪيئن نه والدين اهو چاهيندا آهن ته سندن ٻارُ انهن کان بهتر رتبو ۽ آسائش حاصل ڪري! هتي انساني ترقيءَ جي حياتياتي ترجيح ڪار فرما آهي، جيڪا ڪنهن به قانون يا اخلاقيات کان وڌيڪ ڀروسي لائق آهي ۽ اها عين انساني فطرت آهي. نتيجي ۾ بلوغت جو عرصو ڊگهو ٿي رهيو آهي، اسان وڌيڪ بي ياري ۽ مددگاري سان شروعات ڪريون ٿا، پر وڌيڪ بهتر ۽ مڪمل طور نشونما پائي ان وڏي ماڻهو جهڙا بڻجون ٿا جيڪو اسان جي تاريڪ روحن منجهان پيدا ٿيڻ جو جتن ڪري رهيو آهي.
اسان تعليم کي ناپسند ڪريون ٿا، ڇو ته اها اسان کي جوانيءَ ۾ پيش نه ڪئي وئي هئي. تعليم کي فقط حقيقتن ۽ انگن اکرن جي گڏ ڪرڻ جو نالو نه سمجهو، پر ان کي عظيم انسانن سان هڪ بااختيار ويجهڙائپ طور ڏسو. ان کي فقط “روزگار” حاصل ڪرڻ جي تياري نه سمجهو، پر فرد جي هر ممڪن صلاحيت جي ترقي طور ڏسو ته جيئن هو پنهنجي دنيا کي سمجهي، ان تي ضابطو حاصل ڪري ۽ ان جو قدر ڪري سگهي. سڀ کان وڌيڪ اهم اها ڳالهه آهي ته ان کي سندس مڪمل تعريف ۾ ڏسو تعليم هڪ اهڙو طريقو آهي جنهن وسيلي جيترو ممڪن هجي، اوترو گهڻن ماڻهن تائين، فني، علمي، اخلاقي ۽ ٽيڪنيڪل ورثو منتقل ڪري سگهجي؛ هن نعمت وسيلي ئي انساني نسل فرد کي ٺاهيندو آهي ۽ کيس انسان بڻائيندو آهي.
تعليم ئي اهو مُحرڪ ۽ سبب آهي جنهن جي ڪري اسان هڪٻئي سان انسانن وانگر رويو رکون ٿا. اسان جنم وٺندي ئي مڪمل انسان نه هوندا آهيون؛ اسان ته کِل جهڙا ۽ گندگي سان ڀريل جانور مثل هوندا آهيون؛ اسان انسان بڻجون ٿا ۽ اسان ۾ انسانيت پيدا ڪئي وڃي ٿي. اها انسانيت انهن سوين ذريعن ذريعي پيدا ڪئي وڃي ٿِي، جن وسيلي ماضي پنهنجو ذهني ۽ ثقافتي ورثو حال ۾ مسلسل منتقل ڪندو رهي ٿو. اِها انهيءَ ورثي جي حفاظت، گڏجاڻي ۽ منتقلي ئي آهي، جنهن انسانيت کي سندس سڀني خامين ۽ اڻ پڙهيل ماڻهن جي باوجود اهڙي بلند مقام تي پهچايو آهي جتي اڳ ڪڏهن به ڪو انساني نسل نه پهتو هو. ڊيورانٽ هڪ ٻئي هنڌ لکي ٿو: تعليم اسان تي پنهنجي جهالت آشڪار ڪندي وڃي ٿي.
10. لکڻ ۽ ڇپائي:
هڪ دفعو وري اعتراف ڪجي ٿو ته اسان جي تخيل جي پَرَن ۾ ايتري طاقت ناهي، جو اهي اسان کي ايترو مٿي کڻي سگهن جو اسان حقيقت جو ڪامل نظارو ڪري سگهون؛ اسان انهن ڊگهن دورن کي نه ڏسي سگهون ٿا ۽ نه ئي ياد ڪري سگهون ٿا، جن ۾ اسان مٿان اڻ ڄاڻائي، نامردي، بي وسِي ۽ خوف غالب هئا ۽ جن ۾ لکت جو وجود ئي نه هو. انهن اڻ لکيل صدين ۾ ماڻهو پنهنجي ورثي کي صرف زباني روايت ذريعي يعني ماءُ پيءُ کان ٻارن تائين منتقل ڪندا هئا؛ جيڪڏهن ڪو نسل ڪو هنر يا سِکيا وساري ويٺو يا غلط سمجِهي ويٺو ته نئين نسل کي لاڳاپيل علم جي سڄي عمارت کي ٻيهر تعمير ڪرڻو پوندو هو ۽ انهن ڏاڪن تي شروع کان ٻيهر چڙهڻو پوندو هو.
لکت انسان جي ڪاميابين کي هڪ دائمي صورت ڏني؛ اهو سلسلو هزارين سالن تائين قائم رهيو ۽ هزارين سالن جي غربت ۽ وهمن جي باوجود، اُن فلسفي مان حاصل ڪيل دانائي ۽ ڊرامي ۽ شاعري مان پيدا ٿيل حسن کي محفوظ رکيو. لکت سڀني نسلن کي گڏ ڪري هڪ گڏيل ورثو بڻايو؛ هن “ذهن ۽ فڪر جي هڪ اهڙي سر زمين” پيدا ڪئي، جتي ليکڪ ڪڏهن به مرندو نه آهي.
هاڻي، جيئن لکت نسلن کي هڪ ڪري ڇڏيو آهي، تيئن ڇپائي پنهنجي هزارين رنڊڪن (غلط استعمالن) جي باوجود وري ڪيترين ئي تهذيبن کي به پاڻ ۾ ڳنڍي سگهي ٿي. هاڻي اهو ضروري نه آهي ته تهذيب اسان جي ڌرتيءَ جي ختم ٿيڻ کان اڳ ئي ختم ٿي وڃي. اها ڌرتيءَ تي پنهنجو ماحول بدلائيندي؛ يقينن زمين آخرڪار پنهنجي پيداوار هر قوم ۾ موجود اهڙن ماڻهن، جيڪي ان کي ناقص پوک لاءِ ۽ بي پرواهيءَ سان استعمال ڪندا هجن، کي ڏيڻ کان انڪار ڪندي. ان ڪري لازمي طور تي نوان علائقا، پنهنجي زرخيز مٽيءَ سان، هر نسل جي بهترين ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا.
پر تهذيب ڪا مادِي شيءِ نه آهي، جيڪا ڪنهن خاص هنڌ سان غلام وانگر ٻڌل هجي؛ اها فني علم ۽ ثقافتي تخليقن جو گڏيل ذخيرو آهي. جيڪڏهن اهي شيون نئِين معاشي طاقت جي مرڪز ڏانهن منتقل ٿي سگهن ته تهذيب مري نٿي، پر اها فقط پنهنجو نئون گهر ٺاهي وٺي ٿي. رڳو حُسن ۽ ڏاهپ ئي ابدي حياتي ۽ هميشگي جا حقدار آهن. هڪ فلسفِي اهو نه چاهيندو ته فقط سندس شهر ئي هميشه قائم رهي، پر هُو ان ڳالهه تي خوش ٿيندو جيڪڏهن سندس حاصلات ۽ ڪاميابيون اڳتي منتقل ٿين ۽ انسان ذات جي گڏيل ورثي جو حصو بڻجن.
تنهنڪري اسان کي مستقبل بابت گهڻي ڳڻتي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. اسان جنگين کان ٿڪجي پيا آهيون ۽ پنهنجي ذهني ٿڪاوٽ جي ڪري اسان آسانيءَ سان انهن اعلانن کي ٻڌون ٿا، جيڪي مغربي دنيا جي زوال جي ڳالهه ڪن ٿا، پر تهذيبن جي پيدائش ۽ موت کي هڪ باقاعدي چڪر طور سمجهڻ به تمام سادِي ڳالهه آهي، جيڪا ممڪن آهي صحيح نه هجي؛ ها اسان اهو يقين سان چئي سگهون ٿا ته مستقبل هن “رياضياتي مايوسي” سان عجب کيل ضرور کيڏندو.
جنگيون اڳ به ٿيون آهن ۽ انسانَ ۽ تهذيبون انهن مان بچي نڪتا آهن؛ واٽرلُو (Waterloo) جي جنگ کان فقط پندرهن سال پوءِ، شڪست کاڌل فرانس ايترا ذهين ماڻهو پيدا ڪري رهيو هو، جو پيرس جو هر ڪمرو انهن سان آباد هو. اسان جي تهذيب ۽ ثقافت جو ورثو ڪڏهن به ايترو محفوظ نه رهيو آهي ۽ نه ئي ڪڏهن ان جو اڌ ايترو امير رهيو آهي. اچو ته اسان پنهنجو پنهنجو ننڍڙو حصو تاريخ ۽ تهذيب جي جهوليءَ ۾ وجهون ۽ ان کي ان يقين سان وڌائيندا رهون ۽ اڳتي منتقل ڪندا هلون ته وقت جو واچوڙو ان مان گهڻيون تڻيون هلڪيون ۽ بيڪار شيون اڏائي ختم ڪندو ۽ پڇاڙيءَ ۾ جيڪو وزندار، سٺو ۽ قيمتي ورثو هوندو، اهو محفوظ رهندو ته جيئن اهو ڪيترن ئي مستقبل جي نسلن جي راهه روشن ڪري سگهي!
لکت ۽ ڇپائي انساني تهذيب ۾ سڀ کان اهم علمي ايجادن ۾ شمار ٿين ٿا. لکڻ علم کي دائمي بڻايو ۽ ڪتابن انساني ياداشت کي محفوظ ڪيو. ڇپائي جِي ايجاد علم کي عام ماڻهن تائين پهچايو ۽ يورپ ۾ فڪري انقلاب پيدا ڪيو. لکڻ ۽ ڪتابن کي انساني تهذيب جي اجتماعي ياداشت چئي سگهجي ٿو.
11. نتيجو:
ول ڊيورانٽ جي نظر ۾ انساني ترقي هڪ ڊگهو ۽ پيچيده سفر آهي، جنهن ۾ انسان آهستي آهستي علم، تنظيم ۽ شعور جي اعليٰ مرحلن تائين پهتو آهي.تقرير کان وٺي ڇپائي تائين ترقيءَ جِي هر چوٽِي انسان کي وڌيڪ علم، وڌيڪ سماجي قوت ۽ وڌيڪ ثقافتي شعور ڏنو، پر ڊيورانٽ جو اهم پيغام اهو آهي ته انساني تهذيب هميشه خطري ۾رهي آهي ۽ رهندي؛ جيڪڏهن اسان علم، اخلاق ۽ تعليم کي نظر انداز ڪري ڇڏينداسين ته ترقي جا طئي ڪيل سڀ مرحلا ضايع ٿي سگهن ٿا ۽ ڪئِي ڪمائِي ڪُٽ ٿِي سگهي ٿِي. ان ڪري انساني تاريخ جو سڀ کان اهم سبق اهو آهي ته ترقي جِي منزل ماڻڻ سان گڏ ان کي محفوظ رکڻ به ضروري آهي.
حوالا ۽ مددي وسيلا:
Durant, Will. The Greatest Minds and Ideas of All Time. New York: Simon & Schuster, 2002.
Durant, Will. The Lessons of History. New York: Simon & Schuster, 1968.
Durant, Will, and Ariel Durant. The Story of Civilization. New York: Simon & Schuster, 1935-1975.
Durant, Will. Fallen Leaves: Last Words on Life, Love, War, and God. New York: Simon & Schuster, 2014.
***
