17/07/2026
“𝗦𝗺𝗶𝗹𝗲 𝗽𝗼!”
“𝘚𝘮𝘪𝘭𝘦 𝘱𝘰!”
Iyan an pauru-utro kong sinasabi sa kada pitik kan sakong kamera.
Pero sa kada “Smile po!”, igwang nagkakapira an nakangurosdot pa nanggad. An iba garo napipirot. May mga malaymay pa.
Primero ko ining makaibanan an haros sanribong parauma gikan sa mga banwaan kan Camarines Sur. Tigtiripon sinda sa sarong lugar tanganing sarabay na magresibe nin titulo kan daga. Nakua man ninda an Certificates of Condonation with Release of Mortgage—mga dokumentong nagpapara kan mga utang na nakakabit sa mga dagang pigdistribuir sa paagi kan agrarian reform program kan gobyerno nasyonal.
Dakulon an tao. Dakulon an nangyayari. Dakul man an sakong nakuang retrato. Mala ta labo-labo an papitik-pitik ko sa kamerang kapot ko.
Naturalmente, dakul an mga paraumang kaogmahan an namamatean. Pero narisa ko man na may mga lalawgon na dai mo talaga maipinta an hitsura. Baka dara kan kapagalan matapos an halawig na byahe gikan sa manlaen-laen na rona kan probinsya. An iba, amay nagbyahe hale pa sa mga hararayong baybayon na banwaan o 𝘤𝘰𝘢𝘴𝘵𝘢𝘭 𝘵𝘰𝘸𝘯𝘴 kan Partido. Posible man na an iba, supog lang talaga ta may kamera.
Pigpabayaan ko sana sinda. Sagkod sa may nakaolay akong sarong parauma.
Nagkasabatan an hiling mi mientras naghahanap ako nin puedeng kuanan nin retrato.
“𝘚𝘮𝘪𝘭𝘦 𝘱𝘰!”
Pinakapotan ko saiya an electronic title na nakamit niya hale sa Support to Parcelization of Lands for Individual Titling (SPLIT) Project kan DAR, tanganing mapahiling niya ini sa kamera.
Kundi, arog kan iba, dai man nakangirit si Nanay.
Napahapot ako sa sadiri ko. Bakong dapat maogma sinda ta igwa na sindang titulo? An haloy na nindang pighahalat, uya na sa kamot ninda? Tano ta garo dai ko nahihiling an liwanag sa saindang mga mata?
Dai na ako nakatios. Pighapot ko si Nanay kun puede ko siyang ma-interbyu, dawa makaskas sana.
Nakubanan siya. Garo nagduduwa-duwa.
“Madali man sana po ini, Nay,” sabi ko saiya.
Matapos an pirang pag-asegurar, nagtugot man giraray si Nanay. Naka abra-siyete kaming nagbaba sa hagyan asin naghanap nin medyo matuninong na lugar tanganing malinaw an samong pag olay-olay.
“Pasensya ka na, Ne,” biglang hinghing ni Nanay sako na may halong supog. “Mayo kaya kaming kaaram-aram.”
Napapundo ako.
Dai ako nakagirong tolos.
Sa isip-isip ko, sinda baya an bida kan aldaw na ini. Sinda an rason kun tano igwa nin DAR. Para sa pag-angat asin pag-uswag kan saindang buhay an paglapigot kan ahensya na maitao sainda an titulong minamawot.
Dai ko marurip tano ta imbes na kaogmahan, supog pa giraray an saindang namamate?
Mientras pababa kami, nadadangog mi an sabi ni Undersecretary Kazel Celeste.
“An mga parauma an solamenteng kaipo kan kada pamilyang Pilipino, tolong beses sa sarong aldaw, pitong aldaw sa sarong semana.”
“Kaya dai po nindo isipon na parauma sana kamo. Kamo po an mga paraumang Pilipino na nagpapakakan sa satuyang nasyon,” dagdag pa niya.
Dai ko na napugolan an sadiri kong magtaram mientras pigpapakaray an kamera sa tripod.
“May aram po kamo, Nay. An pag-uuma po an kaaraman nindo. Dae po gabos na tawo tatao magtrabaho sa uma.”
Sa isip ko, an bilog na nasyon nag-aasa sa kaaraman na iyan.
Napahiling sako si Nanay. Sabay hinghing, “Iyo ngaya, ano?”
Dawa maluhay sana an boses niya, pero malinaw ko itong nadangog sa tahaw kan maribokon na palibot.
Pinatindog ko na siya sa atubangan kan kamera, sabay pindot kan 𝘳𝘦𝘤𝘰𝘳𝘥 𝘣𝘶𝘵𝘵𝘰𝘯.
“𝘚𝘮𝘪𝘭𝘦 𝘱𝘰!”
Ngunyan, nakangirit na si Nanay.
