26/07/2026
๐๐๐ฉ๐โ๐ง๐ ๐๐ฎ๐ญ๐ข๐๐ง: ๐๐๐ก๐๐ง๐๐ข ๐ฌ๐ ๐๐ฎ๐ฅ๐ญ๐ฎ๐ซ๐๐ง๐ ๐๐ข๐ ๐๐จ๐ง๐จ๐ง
By: Jocyl Ann B. Ejoc and Kurt Anthony Chan
Photo Credits: Kurt Anthony Chan
Sulod sa kapin unom ka dekada, ang mga punoan sa kape nga naglaray daplin sa Suba sa Itoy nagpabiling hilom nga saksi sa nagkalain-laing kausaban sa kabukiran sa Malitbog. Sa kailadman sa Yutang Kabilin sa Kalanawan, sa Sitio Impahanong, Barangay San Luis, Malitbog, Bukidnon, dili lang kini ordinaryong mga punoan sa kape. Kini mga buhing kabilin nga nagpadayon sa pagpamunga bisan pa sa paglabay sa mga henerasyon ug pag-usab-usab sa panahon. Sama sa ilang lalom nga gamot sa yuta sa kabukiran, ang kape nga Putian adunay lawom nga relasyon sa mga Higaonon sukad pa sa mga unang kaliwatan.
Read more: https://miadp.da.gov.ph/putian-coffee-a-treasure-of-higaonon-culture/
๐๐ข๐ณ๐ข ๐ด๐ข ๐ฅ๐ถ๐จ๐ข๐ฏ๐จ ๐ฏ๐จ๐ข ๐ถ๐ฑ๐ฅ๐ข๐ต๐ฆ๐ด ๐ด๐ข ๐ฎ๐จ๐ข ๐ฌ๐ข๐ญ๐ช๐ฉ๐ฐ๐ฌ๐ข๐ฏ ๐ด๐ข ๐๐-๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐ 10, ๐ช-๐ญ๐ช๐ฌ๐ฆ, ๐ช-๐ง๐ฐ๐ญ๐ญ๐ฐ๐ธ ๐ถ๐จ ๐ช-๐ด๐ฉ๐ข๐ณ๐ฆ ๐ข๐ฏ๐จ ๐ข๐ฎ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฑ๐ข๐จ๐ฆ!
#๐๐ฃ๐๐๐ข๐ฃ๐ l ๐ผ๐๐๐๐๐๐๐๐ข๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐ป๐๐๐๐๐ ๐ ๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐ก๐ข๐๐๐ก๐๐๐ ๐๐๐ ๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐ ๐๐ฃ๐ ๐ธ๐๐๐๐๐๐ฆ
๐๐๐ฉ๐โ๐ง๐ ๐๐ฎ๐ญ๐ข๐๐ง: ๐๐๐ก๐๐ง๐๐ข ๐ฌ๐ ๐๐ฎ๐ฅ๐ญ๐ฎ๐ซ๐๐ง๐ ๐๐ข๐ ๐๐จ๐ง๐จ๐ง
By: Jocyl Ann B. Ejoc and Kurt Anthony Chan
Photo Credits: Kurt Anthony Chan
For English version please click the link: https://miadp.da.gov.ph/putian-coffee-a-treasure-of-higaonon-culture/
Sulod sa kapin unom ka dekada, ang mga punoan sa kape nga naglaray daplin sa Suba sa Itoy nagpabiling hilom nga saksi sa nagkalain-laing kausaban sa kabukiran sa Malitbog. Sa kailadman sa Yutang Kabilin sa Kalanawan, sa Sitio Impahanong, Barangay San Luis, Malitbog, Bukidnon, dili lang kini ordinaryong mga punoan sa kape. Kini mga buhing kabilin nga nagpadayon sa pagpamunga bisan pa sa paglabay sa mga henerasyon ug pag-usab-usab sa panahon. Sama sa ilang lalom nga gamot sa yuta sa kabukiran, ang kape nga Putian adunay lawom nga relasyon sa mga Higaonon sukad pa sa mga unang kaliwatan.
Usa sa mga nagpadayon sa pag-atiman niining bililhong kabilin mao si Datu "Mambungkuan" Ramil Litanon Lahayon, Vice Chairman sa Odiongan Siloo Amosig Farmers Association (OSA), usa ka Indigenous Peoples Organization (IPO) sa mga mag-uuma sa kape. Bata pa lamang siya, pamilyar na kaniya ang kahumot sa bag-ong sinanlag nga kape. Kauban sa iyang ginikanan, nagdako siya nga nag-atiman ug nag-ani sa Putianโusa ka matang sa Robusta nga dugay nang mitubo sa kabukiran sa Impahanong ug naila sa ilang komunidad.
Sumala sa mga katigulangan, gitawag kini og Putian tungod sa kaputli sa kolor sa iyang liso ug sa luspad nga panit sa kahoy. Alang sa mga Higaonon, ang Putian dili lamang usa ka tanom. Kabahin kini sa ilang pagkatawo ug kasaysayan. Gipasa kini sa pipila na ka henerasyon. Kini nga kape nakatabang sa pagbuhi sa daghang pamilya samtang nagpalig-on sa ilang koneksyon sa yutang kabilin ug kultura. Ilado usab ang Putian tungod sa iyang natural nga tam-is ug prutasong lami nga lahi sa ubang matang sa kape.
"๐๐ช๐ด๐ข๐ฏ ๐ฌ๐ข๐ถ๐ด๐ข ๐ณ๐ข ๐ฎ๐ข๐ฎ๐ถ๐ฏ๐จ๐ข ๐ข๐ฏ๐จ ๐ฌ๐ข๐ฑ๐ฆ ๐ฎ๐ข๐ต๐ข๐จ ๐ต๐ถ๐ช๐จ, ๐ฅ๐ข๐ฌ๐ฐ ๐จ๐ช๐ฉ๐ข๐ฑ๐ฐ๐ฏ ๐ฌ๐ช๐ฏ๐ช'๐จ ๐จ๐ช๐ฌ๐ข๐ต๐ข๐ฃ๐ข๐ฏ๐จ ๐ฌ๐ข๐บ ๐ฎ๐ข๐ด ๐ฎ๐ข๐ข๐บ๐ฐ ๐ฎ๐ข๐ฏ ๐ข๐ฏ๐จ ๐ฑ๐ณ๐ฆ๐ด๐บ๐ฐ ๐ฏ๐ช๐ช๐ฏ๐ช ๐ฌ๐ฐ๐ฏ ๐ช๐ต๐ข๐ฏ๐ฅ๐ช ๐ด๐ข ๐ถ๐ฃ๐ข๐ฏ ๐ฏ๐ข๐ฎ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฎ๐จ๐ข ๐ฑ๐ณ๐ฐ๐ฅ๐ถ๐ฌ๐ต๐ฐ ๐ด๐ข ๐ถ๐ฎ๐ข," matod ni Datu Ramil.
Alang sa mga Higaonon, ang matag ting-ani dili lamang pagpamupo og bunga sa kape, kondili pagpadayon usab sa usa ka tradisyon nga gipiyal sa ilang mga katigulangan.
Hangtod karon, ang pagpanguma sa kape sa Impahanong nagpadayon nga gigiyahan sa kinaadman sa ilang mga katigulangan. Sumala sa mga tigulang, labing maayong itanom ang kape kung himatayon na ang bulan. Palibot usab sa mga punoan sa kape, magtanom usab sila og lugimit, usa ka lumad nga kahoy. Ang lapad nga dahon niini makatabang sa pagtipig sa kaumog sa yuta, samtang ang mga nangahulog nga dahon ug bunga mahimong natural nga abono. Pinaagi niini, gipahiusa sa mga Higaonon ang ilang mga tanom nga kape uban sa lumad nga mga kahoy, hinungdan nga ang ilang umahan nagpabiling kabahin sa kinaiyahan.
Bisan pa man sa ilang adunahang kinaadman sa tradisyonal nga pagpanguma, wala pa gayod makadawat ang komunidad og pormal nga pagbansay-bansay kabahin sa produksyon, ug pagpalambo sa kalidad sa kape. Dugang pa niini, ang ilang mga umahan anaa sa halayong kabukiran ug bakilid, hinungdan nga ang pag-atiman sa mga kahoy usa ka hago nga buluhaton.
Mas labi pang mosamot ang kalisod panahon sa ting-pupo. Tungod kay kausa lamang sa matag tuig mamunga ang Putian, importante kaayo ang matag ani. Daghan sa mga punoan ang tigulang ug tag-as na, busa kinahanglang mosaka ang mga mag-uuma sa mga hinimo nga hagdanan nga kawayan aron maabot ang tag-as nga mga sanga.
"๐๐ข ๐ฅ๐ช๐ญ๐ช ๐ฑ๐ข ๐ฎ๐ข๐จ๐ด๐ถ๐จ๐ฐ๐ฅ ๐ข๐ฏ๐จ ๐ข๐ฎ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฑ๐ข๐จ๐ฑ๐ข๐ฎ๐ถ๐ฑ๐ฐ, ๐ฎ๐ข๐จ-๐ข๐ฎ๐ฑ๐ฐ ๐ถ๐ฏ๐ข ๐ฌ๐ข๐ฎ๐ช ๐ด๐ข ๐๐ข๐ฃ๐ข๐ธ'๐ฏ๐จ ๐๐ข๐ฌ๐ข๐จ๐ข๐จ๐ข๐ฉ๐ถ๐ฎ. ๐๐ข๐จ๐ฑ๐ข๐ด๐ข๐ญ๐ข๐ฎ๐ข๐ต ๐ฌ๐ข๐ฎ๐ช ๐ถ๐จ ๐ฎ๐ข๐ฏ๐จ๐ข๐บ๐ฐ ๐ฐ๐จ ๐ฑ๐ข๐ฏ๐ข๐ญ๐ช๐ฑ๐ฐ๐ฅ ๐ต๐ถ๐ฏ๐จ๐ฐ๐ฅ ๐ฌ๐ข๐บ ๐ต๐ข๐ข๐ด ๐ฏ๐ข ๐ฌ๐ข๐ข๐บ๐ฐ ๐ข๐ฏ๐จ ๐ข๐ฎ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฎ๐จ๐ข ๐ฑ๐ถ๐ฏ๐ฐ๐ข๐ฏ ๐ด๐ข ๐ฌ๐ข๐ฑ๐ฆ ๐ถ๐จ ๐ฅ๐ช๐ญ๐ช ๐ฏ๐ข ๐ด๐ข๐บ๐ฐ๐ฏ ๐ข๐ฏ๐จ ๐ฑ๐ข๐จ-๐ข๐ฏ๐ช ๐ฏ๐ช๐ช๐ฏ๐ช," pasabot ni Datu Ramil.
Sa panahon sa ting-pamupo sa kape, sak-on ug pupo-on sa mga mag-uuma ang mga hinog ug gulang nga kape. Human niini, ilang isulod sa sako ug pas-anon subay sa pig-ot ug bakilid nga dalan paingon balik sa ilang komunidad.
Didto sa Sitio Impahanong, ang tanang proseso human sa pag-ani ginabuhat gihapon pinaagi sa kamot. Ang mga bunga sa kape lubukon sa lusong o buskagon gamit ang kahoy o bato aron matangtang ang panit. Sunod, kini ibulad sa init sa adlaw ibabaw sa mga banig ug trapal, dayon lubukon pag-usab arona mtangtang ang panit sa liso ug dayon kini taphan aron matangtangng mga gagmayng panit.
Tungod sa kakulang sa modernong kagamitan sa pagproseso, lisod mabatonan ang maayo nga kalidad sa kape. Ilang nahinumduman nga sa sayong bahin sa dekada nobenta, ang pamalit sa matag kilo sa kape sa Barangay San Luis mokantidad og โฑ15. Bisan og misaka na ang presyo karon, ang kakulang sa pasilidad sa pagproseso ug limitadong koneskyon sa merkado nagpabilin nga babag aron makuha nila ang tinuod nga bili sa ilang Putian.
"๐๐ถ๐ฏ๐จ ๐ฎ๐ข๐ฌ๐ข๐ฃ๐ข๐ญ๐ช๐จ๐บ๐ข ๐ฎ๐ช ๐ฐ๐จ ๐ฌ๐ข๐ฑ๐ฆ, ๐ฅ๐ข๐ฌ๐ฐ ๐ฏ๐ข ๐ฌ๐ข๐ข๐บ๐ฐ ๐ฏ๐ช ๐ฐ๐จ ๐ช๐ฌ๐ข๐ต๐ข๐ฃ๐ข๐ฏ๐จ ๐ด๐ข ๐ข๐ฎ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฑ๐ข๐ฏ๐จ๐ช๐ฏ๐ข๐ฃ๐ถ๐ฉ๐ช๐ข๐ฏ," dugang pa ni Datu Ramil.
Bisan pa niini, mas hayag na karon ang ilang pagtan-aw sa umaabot.
Pinaagi sa Department of Agriculture โ Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (DA-MIADP), adunay higayon ang mga miyembro sa OSA nga mapalig-on ang ilang organisasyon, mapalambo ang produksyon ug pagproseso sa kape, ug makadawat sa dugay na nilang gihulat nga teknikal nga pagbansay. Dili tumong sa proyekto nga pulihan ang ilang kinaadman, kondili dugangan kini pinaagi sa angayan nga teknolohiya aron mas mapauswag ang kalidad, produksyon, ug bili sa ilang Putian nga kape sa merkado.
Kini nga umaabot nga suporta nakahatag og bag-ong paglaum sa komunidad.
Bisan wala pa masugdi ang ilang giplanong negosyo, nagpabilin nga lig-on ang garbo sa mga Higaonon sa ilang Putian. Ang paghalad og init nga tasa sa Putian nga kape ngadto sa mga bisita usa sa ilang labing dako nga pamaagi sa pagpakita og pag-abi-abi ug pagtahod. Labaw pa niini, ang pag-atiman sa ilang mga karaang punoan sa kape nagtabang usab sa pagpanalipod sa mga kalasangan ug tinubdan sa katubigan. Ang ilang mga umahan nagpamatuod nga mahimong mag-uban ang pagpanalipod sa kultura, kinaiyahan, ug pagpa-usbaw sa panginabuhian.
Alang kang Datu Ramil ug sa mga miyembro sa OSA, ang kape labaw pa sa usa ka tinubdan sa kita.
"๐๐ข๐ฃ๐ข๐ฉ๐ช๐ฏ ๐ฏ๐ข ๐ด๐ข ๐ข๐ฎ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฌ๐ข๐ด๐ข๐บ๐ด๐ข๐บ๐ข๐ฏ ๐ข๐ฏ๐จ ๐ฌ๐ข๐ฑ๐ฆ. ๐๐ด๐ข ๐ฌ๐ช๐ฏ๐ช ๐ด๐ข ๐ฎ๐จ๐ข ๐ฉ๐ช๐ฏ๐ถ๐ฏ๐จ๐ฅ๐ข๐ฏ ๐ฏ๐จ๐ข๐ฏ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฏ๐ข๐จ๐ฑ๐ข๐ฅ๐ข๐บ๐ฐ๐ฏ ๐ข๐ฏ๐จ ๐ต๐ณ๐ช๐ฃ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐๐ช๐จ๐ข๐ฐ๐ฏ๐ฐ๐ฏ ๐ฅ๐ช๐ฏ๐ฉ๐ช ๐ด๐ข ๐๐ฎ๐ฑ๐ข๐ฉ๐ข๐ฏ๐ฐ๐ฏ๐จ," matod niya.
Uban sa suporta sa DA-MIADP ug sa Lokal nga Panggamhanan sa Malitbog, naglaum ang komunidad sa Higaonon nga ang ilang bililhong Putian mailhan dili lamang isip usa ka dekalidad nga produkto sa agrikultura, kondili isip buhing simbolo sa ilang kultura, kalig-on, ug sa ilang malungtarong relasyon sa yutang kabilin.
