01/11/2025
#आदिवासी/जनजाति भनेको के हो ? नेपालका आदिवासी/जनजातिलाई कति समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ ? नेपालका आदिवासी/जनजातिको तथ्यांकीय स्थिति उल्लेख गर्नुहोस् । (2.5 + 2.5 + 5 = 10)
==================================================
आदिवासी/जनजातिः परिचय
- सरकारद्वारा गठित जनजाति उत्थान प्रतिष्ठान कार्यदलले वि.सं. २०५३ बैशाखमा दिएको प्रतिवेदन अनुसार निम्न विशेषता भएको जाति नै जनजाति हो :
१) आफ्नो छुट्टै सामूहिक साँस्कृतिक पहिचान भएको,
२) आफ्नो परम्परागत भाषा, धर्म, रीतिरिवाज र सँस्कृति भएको,
३) परम्परागत सामाजिक संरचना समानतामा आधारित भएको,
४) आफ्नो परम्परागत भौगोलिक क्षेत्र भएको,
५) आफ्नो लिखित वा अलिखित इतिहास भएको,
६) समुदायभित्र "हामी भावना" भएको,
७) जुन समुदायको आधुनिक नेपालको राजनीति र राज्य संचालनमा निर्णयाक भूमिका छैन ।
८) जो नेपालको आदिबासी हो,
९) जसले आफूलाई जनजाति भन्दछ ।
- आदिवासी/जनजाति उत्थान प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ अनुसार आदिवासी/जनजातिको परिभाषाः
"आफ्नो मातृभाषा र परम्परा, रीतिरिवाज, छुट्टै साँस्कृतिक पहिचान, छुट्टै सामाजिक संरचना, लिखित वा अलिखित इतिहास भएको अनुसूचीबमोजिमको जाति वा समुदाय नै नेपालको आदिवासी/जनजाति हो ।"
→आदिवासी/जनजातिको वर्गीकरणः
वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार नेपालमा जम्मा १२५ जाति रहेका छन् भने आदिवासी जनजाति महासंघले नेपालमा ५९ जातिहरुलाई आदिवासी जनजातिमा सूचीबद्ध गरेको छ। यस्तै महासंघले नेपालका जनजातिलाई निम्न ५ समूहमा विभाजन गरी आदिवासी/जनजातिको हक अधिकारका लागि लागिपरेको छः
१. लोपोन्मुख समूह (Endangered Group)
२. अति सीमान्तकृत समूह (Highly Marginalized Group)
३. सीमान्तकृत समूह (Marginalized Group)
४. सुविधा वञ्चित समूह (Disadvantaged Group)
५. उन्नत समूह (Advanced Group)
→नेपालका जनजातिको तथ्यांकीय स्थितिः
नेपाल विवीध संस्कृती, जातजाती, भाषा–भाषी एवं धार्मिक विविधतायूक्त एक बहुजातिय देश हो । २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँ सबैभन्दा क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारु, तामाङ सबैभन्दा धेरै जनसंख्या रहेको पहिलो पाँच जाति हो भने सबैभन्दा धेरै जनसंख्या रहेको जनजाति मगर हो । यस्तै सबैभन्दा कम जनसंख्या कुसुण्डा २७३ जना रहेका छन् ।
नेपालको विभिन्न जनगणनानुसार जनजातिको तथ्यांकीय स्थितिः
वि.सं. २०४८ को जनगणना अनुसार नेपालको कूल जनसंख्या १,८४,९१,०९७ रहेकोमा ६५,७२, ३६५ जनसंख्या अर्थात ३५.६% भाग जनजातिले ओगटेको छ ।
वि.सं. २०५८ जनगणना अनुसार ३७.२ प्रतिशत जनसंख्या आदिवासी जनजाति रहेका थिए ।
वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ९३,४८,९०४ (३५.२ %) जनसंख्या आदिवासी जनजाति रहेका छन् ।
#नाेट:आदिवासी/जनजातिः परिचयकाे ७ नंवरसंग म असहमत छु।
