16/01/2025
मुक्तिनाथ सरको हत्याको सम्झना: एक अध्यापकको बलिदान र द्वन्द्वकालीन यथार्थ
माघ १ लाई माघे संक्रान्तिको रुपमा सम्पूर्ण नेपालीले मनाउँछन्। माघ २ लाई बि स १९९० मा आएको विनाशकारी भूकम्पको सम्झनामा हरेक वर्ष भूकम्प सुरक्षा दिवसका रुपमा चिनिन्छ। तर माघ ३ भने नेपाली समाजमा कमै चर्चा हुने दिन हो। यो दिनले एउटा ऐतिहासिक, तर दु:खद् र हृदयविदारक घटना बोकेको छ—मुक्तिनाथ अधिकारी सरको हत्या। यो दिनले नेपाली द्वन्द्वकालको तीतो यथार्थलाई उजागर गर्छ।
२०५८ सालको माघ ३। लमजुङको दुराडाँडामा रहेको पाणिनी संस्कृत विद्यालयका प्रधानाध्यापक मुक्तिनाथ सर। उनी माघ २ गते प्रधानाध्यापक पदमा नियुक्त भएका थिए। तर त्यो खुसीको दिन लामो टिक्न सकेन। भोलिपल्टै, उनी कक्षा १० का विद्यार्थीहरूलाई विज्ञान विषय पढाइरहेका बेला, केही माओवादी कार्यकर्ताहरू उनलाई ‘दुई मिनेट काम छ’ भन्दै कक्षाबाट बाहिर लगे।
तर त्यो ‘काम’ के थियो? उनी निर्दोष थिए। उनको गल्ती केवल यति थियो कि उनले आफ्नो शिक्षकको तलबबाट २५ प्रतिशत रकम माओवादीलाई चन्दा दिन अस्वीकार गरेका थिए। अर्को आरोप लगाइयो कि उनले माओवादी कार्यकर्ता एकबहादुर सुनारको सुराकी गरेको थिए। यी आरोपहरूको सत्यता कहिल्यै पुष्टि भएन, तर निर्दोष मुक्तिनाथ सरलाई यसकै मूल्य चुकाउनुपर्यो।
निर्मम हत्या
विद्यार्थी र गाउँलेका सामु उनलाई घोक्र्याउँदै अलिकति पर डाँडामा लगियो। त्यहाँ रुखको हाँगामा हात बाँधियो। गलबन्दीले घाँटी कसेर, अनि उनको टाउकोमा गोली हाने। तर, मृत्यु भएको नहोला भनेर पेटमा छुरा रोपियो। अन्त्यमा, गाउँलेहरूलाई धम्क्याइयो, “यो लाशलाई नछुनू, नत्र परिणाम गम्भीर हुनेछ।”
द्वन्द्वको बर्बरताको प्रतीक
यो घटना केवल एक शिक्षकको हत्या थिएन। यो द्वन्द्वकालको असहायताको प्रमाण थियो। शिक्षाजस्तो पवित्र क्षेत्रलाई समेत हिंसाको रगतले रंग्याइयो। माओवादी आन्दोलनले समाजमा न्याय र समानताको वकालत गरेको दाबी गरे पनि, यसरी निर्दोषको हत्या गर्नुले त्यो दाबीमाथि नै ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गर्यो।
अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान
त्यो समय अमेरिकी विदेशमन्त्री कोलिन पावेल नेपाल भ्रमणमा थिए। यो घटनाको समाचारले छिट्टै अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्यो। तर नेपालभित्र भने राजनीतिक वृत्तमा कुनै हलचल देखिएन। दोषीहरूलाई कारबाही गर्नु त परै जाओस्, यो विषयमा ध्यान समेत दिइएन।
पत्रकारिताको दस्तावेज
खोजी पत्रकार श्रीभक्त खनालले यो घटनाबारे हिमाल पाक्षिकमा समाचार प्रकाशित गरे। यो समाचारले द्वन्द्वकालको अमानवीयताको पर्दाफास गर्यो। घटनास्थलमा खिचिएको तस्बिर कुनै अज्ञात व्यक्तिले खिचेका थिए। ती व्यक्तिले माओवादीको त्रासका कारण आफ्नो नाम सार्वजनिक गर्न चाहेनन्।
एक स्मरणीय प्रेरणा
मुक्तिनाथ सरजस्ता शिक्षित, आदर्शवादी र कर्मशील व्यक्तिहरू द्वन्द्वकालका हिंसात्मक घटना र राजनीतिक स्वार्थको शिकार भए। तर उनको योगदान र बलिदान कहिल्यै बिर्सन मिल्दैन। उनी हाम्रो समाजमा शिक्षा, सत्य र न्यायको प्रतीकका रुपमा सधैँ सम्झिइनेछन्।
पाठ सिक्नुको महत्व
२३ वर्षपछि पनि, मुक्तिनाथ सरको हत्या हामीलाई सम्झाइरहन्छ कि राजनीतिक द्वन्द्व र हिंसाले कसैलाई पनि फाइदा पुर्याउँदैन। द्वन्द्वकालका घाउहरू अझै भरिन सकेका छैनन्। अब समय आएको छ, यी घाउहरू निको पार्दै शान्ति र सहिष्णुता स्थापना गर्न।
मुक्तिनाथ सरप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली।
