03/09/2026
युरी बेज्मेनोभ पूर्व सोभियत KGB अधिकारी थिए। उनी १९७० मा पश्चिममा भागे। उनले सोभियत प्रचार र वैचारिक अभियानमा काम गरेका थिए। पछि उनले आफ्नो अनुभवको आधारमा "subversion"को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। यो सिद्धान्त उनको १९८४ को अन्तर्वार्ता र लेख "Love Letter to America" मा पाइन्छ।
बेज्मेनोका अनुसार कुनै समाजलाई भित्रैबाट कमजोर बनाउने प्रक्रिया चार चरणमा हुन्छ।
पहिलो चरण demoralization हो। यसमा १५ देखि २० वर्ष लाग्छ। यो समयमा लक्षित समाजका मानिसलाई सत्य र यथार्थबाट टाढा राखिन्छ। शिक्षा, सञ्चार माध्यम, र संस्कृतिमा झूटा विचार भित्र्याइन्छ। एक पुस्ता यही वातावरणमा हुर्कन्छ। बेज्मेनोले भन्छन्, यो पुस्ता सत्य देखाइदिँदा पनि विश्वास गर्दैन।
दोस्रो चरण destabilization हो। यो दुई देखि पाँच वर्ष चल्छ। यसमा अर्थतन्त्र, विदेश नीति, र सुरक्षा प्रणालीमा असर पर्छ। समाजका आधारभूत संरचना कमजोर बन्छन्।
तेस्रो चरण crisis हो। यो केही हप्ता मात्र चल्छ। यसमा द्वन्द्व वा ठूलो परिवर्तन देखिन्छ। सत्ता परिवर्तन वा हिंसा हुन सक्छ।
चौथो चरण normalization हो। यसमा नयाँ व्यवस्था स्थापित हुन्छ। यो व्यवस्था पहिलेभन्दा बढी नियन्त्रित हुन सक्छ।
बेज्मेनोको तर्क थियो, यो प्रक्रिया हतियार वा युद्धले भन्दा विचार र सूचनाको माध्यमबाट बढी प्रभावकारी हुन्छ। उनले भने, समाजलाई ध्वस्त पार्न सैन्य आक्रमण चाहिँदैन। सूचना र शिक्षामा लामो समय लगानी गरे पुग्छ।
यो सिद्धान्त धेरै विवादित छ। समर्थकहरूले यसलाई वर्तमान राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तन बुझ्ने उपकरण मान्छन्। आलोचकहरूले यसलाई प्रमाणविहीन र षड्यन्त्र सिद्धान्त नजिकको ठान्छन्। इतिहासकार र प्राध्यापकहरूले बेज्मेनोको दाबीलाई प्रमाणसहित पुष्टि गर्न गाह्रो भएको औंल्याएका छन्।
