Levenswending Ritueelbegeleiding

21/08/2026

Liefde kent vele talen en heeft vele gezichten. Soms is zij teder en uitgesproken. Soms is zij stil. Soms onhandig. Soms kan zij schuren. Soms verstopt zij zich achter zwijgen, boosheid, hard werken of de overtuiging dat je alles zelf moet dragen. Liefde is niet altijd zacht. Niet altijd gemakkelijk.

De afgelopen periode was liefde een groot thema in de afscheidsvieringen die ik mocht begeleiden. Een aantal keren met de vraag om naast het persoonlijk verhaal ook christelijke elementen een plek te geven. De overledene was kerkelijk, gelovig, terwijl dat voor de kinderen anders ligt. Deze vraag past mij goed. Ik ben vertrouwd met de rituelen uit de katholieke kerk.

Bij twee uitvaarten die ik inhoudelijk begeleidde heeft een trauma uit de kindertijd, het op jonge leeftijd overlijden van beide ouders en in het andere geval de afwezigheid van de vader, de overledenen getekend. Zij konden moeilijk praten over hun gevoel.
De ene man wilde dat het zijn gezin goed ging, maar dat kwam niet altijd zo over en onbewust ging dit ook ten koste van hemzelf. Zijn dochter had jarenlang een moeizame relatie met haar vader.
Bij de andere man uitte het zich door altijd voor zijn gezin, zijn medemens klaar te staan. Alles samen te doen met zijn vrouw. Hij wilde niemand tot last zijn. Met zijn humor werd hij door velen gewaardeerd, hij was geliefd.

Goed afscheid nemen is belangrijk, zeker als er nog onverwerkte dingen spelen. Mijn ervaring is dat een uitgebreid gesprek ter voorbereiding van de uitvaart hierin een rol kan vervullen. Door goed te luisteren, me in te leven en mijn woorden zorgvuldig te kiezen. De ene dochter liet mij na het lezen van mijn tekst (die ik altijd vooraf aan de familie laat lezen) weten dat zowel zij als haar moeder het slot heel mooi vonden. Ze werd er heel emotioneel van. Het voelde oprecht en eerlijk en als een stuk erkenning voor hun gevoel. Wie verder kijkt dat de buitenkant ziet de man die zijn liefde niet zozeer uitsprak, maar deed. Dit was helend.

De andere man leerde al jong hoe belangrijk het is er voor een ander te zijn. Bescheiden, zonder op de voorgrond te willen staan. Zo kon ik in mijn slotwoorden iets meegeven van wat deze man voorgeleefd heeft: dat je als mens niet groot hoeft te zijn om van grote betekenis te zijn. Dat een luisterend oor, een helpende hand, dat het niet altijd de grote woorden zijn die van betekenis zijn. Soms is het juist een blik, een glimlach. Samen zwijgen. Een grapje. Er gewoon zijn voor de ander.
Terwijl ik deze woorden uitsprak zag ik zijn dochter bevestigend knikken. Zo nam de familie met verdriet, maar vooral met diepe dankbaarheid afscheid.

14/05/2026

Religie & Filosofie De zinzoeker, Peter Henk Steenhuis, denkt mee.
Een lezer die gelovig is en kinderen heeft die dat niet zijn, twijfelt over de eigen begrafenis. Moet die betekenis hebben voor jezelf, of juist de rouwenden helpen bij het verlies? Trouw 6 mei 2026

De zinzoeker gaat de mogelijkheden onderzoeken. Ik geef een korte samenvatting.

Zoals hij schrijft komt de vraag voort uit een veranderende kijk op sterven en begraven. De publieke dood in de middeleeuwen, waar familieleden, vrienden en buren bij betrokken werden, veranderde in de 20e eeuw tot 'een onzichtbare dood' die zich afspeelde in de marge van het gezin en vooral netjes moest verlopen.

Als reactie hierop zocht men in de tweede helft van de 20e eeuw juist weer naar regie; individuen proberen hun eigen afscheid vorm te geven. Onze begrafenis als laatste vorm van zelfexpressie. Maar ja, daar wringt het wel, want op het moment suprême ben je er niet meer. Zoals de vraagsteller schrijft is een afscheid in de eerste plaats bedoeld om de rouwverwerking te helpen. Hechtingstheorieën benadrukken vaak dat rouw geen passieve toestand is maar fikse arbeid: rouwen is werken aan een verbroken relatie. Een begrafenis ondersteunt dat werk of bemoeilijkt het.

Een ritueel dat te ver afstaat van de leefwereld van de nabestaanden is niet aan te raden. We moeten ook de vraag stellen: waarom rouwen we, of wat doen we tijdens de rouw?
Als u bent overleden, rouwen uw kinderen niet alleen om u, maar ook om de ouder die u voor hen wás. En dat is inclusief alles wat zij hebben genegeerd, bevochten of afgewezen. Daar komt uw geloof weer in beeld, want dat maakt deel uit van het landschap waarin zij zijn opgegroeid. Of zij het nu omarmen of verwerpen, het heeft hen gevormd. Het geloof is niet alleen uw overtuiging, het is ook onderdeel van hún verhaal met u.

Een kerkelijke uitvaart is wellicht net zo pijnlijk als betekenisvol. De begrafenis vertelt dan niet wie zij zijn, maar wie u was. En rouw omvat óók dat: het onder ogen zien van de ander zoals die werkelijk geleefd heeft.
Je zou rituelen kunnen zien als overgangsarchitectuur. Ze verbinden werelden: leven en dood, toen en nu, jij en ik.

Daarmee is er een derde mogelijkheid: de begrafenis ligt tussen ons in. Dat vraagt om iets anders dan kiezen, dat vraagt, denk ik, eerder om vertellen. Niet: "Ik wil een kerkelijke dienst." Maar: "Dit heeft mijn leven gedragen."

Goed afscheid draait niet zozeer om kortstondige troost, maar om het gevoel dat er iets blijft bestaan, ook als u verdwenen bent. Een begrafenis wordt zo een brug waar levens elkaar nog één keer raken.

Zelf werd ik onlangs gevraagd om bij een uitvaart de katholieke rituelen te verzorgen, omdat het geloof belangrijk was voor hun moeder. Ze wilden geen pastoor, maar mij als ritueelbegeleider. Van oorsprong ben ik katholiek, maar niet meer praktiserend. De rituelen zijn mij echter vertrouwd. Ik koos voor het symbool de graankorrel. Inspiratie haalde ik uit het boek 'Planten der doden' van Aukje Bor-Stokroos.
De dochters hadden persoonlijke toespraken en zo werd het afscheid een mooie combinatie van persoonlijke verhalen in verbondenheid met het geloof wat voor de overledene betekenisvol was. Troostrijk en verbindend.

Een lezer die gelovig is en kinderen heeft die dat niet zijn, twijfelt over de eigen begrafenis. Moet die betekenis hebben voor jezelf, of juist de rouwenden helpen bij het verlies? De zinzoeker denkt mee.

14/05/2026

Onlangs kwam het boek 'Planten der doden - rituelen rondom sterven en begraven' van Aukje Bor-Stokroos uit.
Aanbevelingswaardig!

Als kruidengeneeskundige is Aukje nieuwsgierig naar oude gebruiken van kruiden rondom sterven en hoe we hiervan in de huidige tijd gebruik kunnen maken. Haar zoektocht heeft onder meer geleid tot dit boek. Met de beschrijving van dertig planten die we in onze directe omgeving kunnen vinden, wil zij bijdragen aan bewustwording dat rituele planten kunnen worden ingezet bij een stervensproces en de herintroductie van betekenisvolle rituelen en gebruiken. Denk aan planten, struiken en bomen als o.a. aan boerenwormkruid, engelwortel, gele lis, jeneverbes, kamille, klaproos, meidoorn, rozemarijn, taxus, vlier.

Eén van de eerste hoofdstukken gaat over granen, die een interessante rol spelen in de symbolen van leven en dood. Met de opkomst van de landbouw werden graansoorten in het dagelijks leven belangrijk en ze kregen spirituele betekenis door het cyclische karakter van de landbouw: groei, bloei, oogst en verval.

Dit sprak mij erg aan, omdat wij bij de uitvaart van mijn vader granen en akkerbloemen plukten, die we als een korenschoof op zijn kist zetten. Mijn vader had zich altijd ingezet voor het behoud van de bolle akkers en natuur in het boerenland vlakbij waar wij woonden.

Kort nadat ik het boek had gekocht, kreeg ik de vraag van een uitvaartbegeleider of ik bij een uitvaart katholieke rituelen kon uitvoeren. De dochters van de overledene wilden tijdens haar uitvaart naast hun persoonlijke woorden ook aandacht schenken aan het geloof wat voor hun moeder belangrijk was, maar niet met een pastoor. Zelf ben ik van katholieke huize, niet meer praktiserend, maar de rituelen zijn mij vertrouwd.

Inspiratie haalde ik uit het boek van Aukje Bor-Stokroos.
Na het lichtritueel sprak ik een gebed uit. De symboliek van graan bleek passend bij deze vrouw. Zij had een rijk leven gehad en samen met haar man runde zij café de De Pompier. Graan geeft ons meel om brood te bakken en van gerst wordt gerstenat of bier en graanjenever gemaakt.

In de christelijke traditie is de graankorrel het symbool van wederopstanding. Aan de hand van de bijbeltekst "Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u: als de graankorrel in de aarde valt en sterft, blijft hij alleen; maar als hij sterft draagt hij veel vrucht." (Johannes 12:24) schreef ik een overweging, waarin ik inging op het leven van deze vrouw en woorden gaf aan transformatie.

Naast een persoonlijke betekenis gaf ik ook een universele boodschap. "In ieders leven zijn er perioden van groei en bloei, maar ook van neergang en verval, van verlies. Haar onverwachte dood doet ons de kwetsbaarheid en vergankelijkheid van het leven beseffen. Dat is moeilijk, maar het is ook menselijk, het maakt het leven mooi. Deze gezamenlijke ervaring geeft ook troost en verzachting.

Zoals één korrel uitgroeit tot een rijke oogst, zo draagt ook haar leven vrucht, in ons. Laten wij die vrucht niet vergeten, maar bewaren in ons hart en verder dragen. Door te leven met dezelfde toewijding, dezelfde liefde, binnen onze mogelijkheden.
Zo wordt haar leven niet afgesloten, maar voortgezet, in ons allen."

Tot slot sprenkelde ik water over haar kist, we baden samen het Weesgegroet, omdat zij een band met Maria voelde en ik sloot af met een zegenwens.

Zo werd haar uitvaart een mooie combinatie van persoonlijke toespraken door haar familie in verbondenheid met haar geloof.

Een betekenisvol boek over planten en rituelen rondom sterven en begraven, waarin natuur, spiritualiteit en afscheid samenkomen.

05/05/2026

Beltane - feest van vuur en prille begin van de zomer

Dit jaar neem ik deel aan het vieren van jaarfeesten die hun oorsprong vinden in de (Keltische) natuurreligies. Natuurcirkels organiseert deze vieringen, die verbonden zijn met de cycli in de natuur. De acht jaarfeesten houden verband met de zonnecyclus en de landbouw en vieren elk begin en hoogtepunt van de vier seizoenen.

Als jonge vrouw ontstond mijn interesse in deze rituelen en na op latere leeftijd mijn eigen vorm als ritueelbegeleider te hebben gevonden, merkte ik dat ik behoefte had om mijn oude interesse nieuw leven in te blazen.

Beltane is een feest van vuur en luidt het prille begin van de zomer in. Het wordt traditioneel op de avond van 30 april gevierd. De astrologische datum is meestal rond 5 mei. Beltane staat in het teken van vruchtbaarheid en vurigheid.

Afgelopen weekend vierden wij Beltane met een groepje jonge en oudere vrouwen in de yurt van Blue Beetle op landgoed 'Huis te Maarn'. Een plek waar de waardes van stilte, vertraging, bezinning en verbinding ons mogen herinneren aan de heiligheid van het leven.

In alle openheid deelden we over ons innerlijk vuur en wat vruchtbaarheid, sensualiteit en seksualiteit voor ons betekent. Omringd door de natuur met bomen, struiken en planten in volle groei en bloei. Na een lange droge periode regende het, maar tijdens ons 'vuurritueel' was het even droog.

Na afloop fietste ik 's avonds door de regen terug door een druipend zachtgroen besloten beukenbos, een bijzondere ervaring.

Deze jaarfeesten staan in Europa al eeuwenlang onder verschillende namen bekend, met tradities en betekenissen die in accent van elkaar verschillen. De komst van het christendom betekende niet meteen het einde van de vollemaanvieringen en jaarfeesten. De twee religies hebben eeuwenlang vreedzaam naast elkaar bestaan.

Een bijzondere plek: https://www.bluebeetle.nl/

23/04/2026

In Het Zwanenbroedershuis in Den Bosch vond gisteren de jaarlijkse ALV van de Landelijke Vereniging LBvR - Ritueelbegeleiders plaats. Tevens een fijne gelegenheid om collega ritueelbegeleiders te ontmoeten en bij te praten over ons mooie en betekenisvolle vak.

Simone Snakenborg Ritueelbegeleiding opende de vergadering met een ritueel en passende woorden die aansloten bij de door Rhonda Spates gemaakte mandela, aan de hand van de elementen aarde, water, lucht en vuur en de Chinese elementen hout en metaal.

In de middag verzorgde Rhonda een workshop over materialen als inspiratiebron, waarin deze basiselementen uit de natuur inspiratie vormen voor het uitvoeren van rituelen.

Een ritueelbeleider maakt een ongewoon moment gewoon bijzonder. Met een ceremonie die raakt, verbindt en transformeert. Met woorden, gebaren, rituelen, muziek, beelden en symbolen vol diepgang en betekenis.
Denk aan rituelen bij leven, bij levenseinde, bij herdenken en bij uitvaart.

De Landelijke Beroepsvereniging van Ritueelbegeleiders geeft landelijke bekendheid en status aan het vak ritueel begeleiden bij bijzondere levensmomenten. De beroepsvereniging vergroot de kwaliteit, kennis en vaardigheden van haar leden en behartigt hun belangen bij grote organisaties en de overheid.

De foto is gemaakt door collega ritueelbegeleider Agnes van Wijk Ritueelbegeleiding

10/04/2026

Vandaag ging ik als ritueelbegeleider voor bij een afscheid in de aula van het uitvaartcentrum met aansluitend de begrafenis op de Nieuwe Algemene Begraafplaats in Leersum. Mooie serene plek met uitzicht op de graftombe van de familie Van Nellesteijn, een uitzichttoren op het hoogste punt van de Donderberg.

'Het mooiste wat je kunt achterlaten zijn sporen van liefde.'

04/04/2026

Op 21 maart, de lente equinox, de dag waarop de dag en nacht op de aarde even lang zijn, nam ik deel aan een Lente Ostara ritueel met een aantal vrouwen, jong en ouder, van Natuurcirkels, waaronder Olga van de Velde op landgoed De Horst in Driebergen.
We vierden de toenemende zonnekracht en de groeikacht van de natuur.

We zongen, dansten, deelden over wat er wil ontkiemen, maakten een soulcard, liepen het labyrint en genoten van een heerlijke potluck.

Uit Godinnen van eigen bodem van Ineke Bergman:
Ostara is een Germaanse en Saksische godin die ook in onze streken wordt vereerd. De naam Ostara verwijst naar het oosten, waar de zon op komt.
Pasen is het gekerstende feest van Ostara. Haar naam vind je nog terug in buitenlandse aanduidingen voor Pasen, zoals het Duitse Ostern en het Engelse Easter.
In Nederland hebben we het heidense feest vroeger ook gekend onder de naam Ooster.
Ons paasfeest kent nog tal van heidense elementen, zoals het beschilderen en verstoppen van eieren, de palmpasenstok met het broodhaantje in top. Dit is nog een overblijfsel van de meiboomviering van de Germanen.
In het oosten van ons land viert men nog een andere heidense traditie: het ontsteken van de paasvuren.

25/03/2026

Aanrader: Hamnet

Eeen intiem, verstild portret van een gezin, een verlies en de stille manier waarop rouw zich een weg baant door het dagelijks leven.
De film Hamnet laat zien hoe toneelschrijver William Shakespeare en zijn vrouw Agnes omgaan met het verlies van hun zoon.

De film is gebaseerd op de roman Hamnet van Maggie O’Farrell en verbeeldt het fictieve verhaal rond de dood van Hamnet, de elfjarige zoon van William Shakespeare.

Over verlies, rouw, liefde en wat blijft.
Ik was onder de indruk.

"A monumental cinematic experience." Watch the official trailer for HAMNET, winner of the 2025 TIFF People's Choice Award. Starring Jessie Buckley and Paul M...

13/03/2026

Vanaf nu in de bioscoop: Just Our Heart
over rouw en rituelen

De Nederlandse regisseur Maartje Nevejan voert in haar invoelende documentaire 'Just Our Heart' verschillende vrouwelijke rouwspecialisten op. Wij mogen meekijken naar de rituelen en ceremonies die volgens hen behulpzaam zijn bij het rouwen.

Erg ontroerend is het ritueel dat theatertherapeut Barbara Raes creëert. Twee zusjes van zeven en tien, die hun ouders verloren bij een auto-ongeluk, varen mee op een boot. Ze gooien flessenpost in zee en begeleiden zachtjes zingend de zonsopkomst. Als ze terugkeren in de haven staan familie en vrienden de zusjes zwaaiend op te wachten.

Er hoeft niet veel gepraat te worden. Voel je verbonden met de omringende natuur, is vaak de boodschap. Er is een g*t in je hart geslagen, maar misschien is dat g*t wel een opening naar iets anders. Misschien kun je in plaats van pijn wel liefde voelen.

In Spanje volgen we een ayahuasca-ritueel begeleid door een psycholoog. In Bolivia wordt met een rituele dans gerouwd om de aangeslagen natuur. Eco-rouw wordt serieus genomen, evenals rouw om zoiets als verloren vitaliteit door het ouder worden. Het gaat om een rite de passage, een transformatie, en om de acceptatie dat je niet meer dezelfde bent als voor het verlies.

Je beseft vooral dat rouw liefde is die nergens heen kan, en dat het van nut kan zijn om daarvoor een uitlaatklep te vinden. Dat kan ook door op zee een zacht veertje weg te blazen, zoals de zusjes doen.

https://justourheart.com/

In Just Our Heart director Maartje Nevejan explores how grief leads to transformation through five women who help others with personal and ecological grief usin

19/01/2026

Zij gaan naar 't Blije Schaap!

Het laatste geregistreerd partnerschap dat ik aan het einde van het oude jaar mocht voltrekken vond plaats op de dag voor Kerstmis. Zij viert op 24 december haar 60e verjaardag en maakt als grapje – met een knipoog naar hem - dat die dag goed te onthouden is.

Een paar weken voor de datum spreek ik het paar uitgebreid. Ze vertellen hoe zij elkaar hebben leren kennen en hoe snel het daarna is gegaan. Beiden, nu wonend in het midden van het land, zijn op zoek gegaan naar een nieuwe gezamenlijke woonplek. Die vonden ze aan de Waddenkust, boerderij ’t Blije Schaap met B&B en theetuin, vlakbij de plek waar de boot naar Ameland vertrekt. Daar verhuizen ze in februari naartoe. Je moet het maar durven! Maar dit stel straalt enthousiasme, positiviteit en daadkracht uit. Zij gaan ervoor!

Op mijn vraag wat hen bindt, vertellen zij dat ze elkaar het geluk gunnen. De jonge hond die zij sinds kort hebben is ook een bindende factor. Ze zouden het heel leuk vinden als hun hond tijdens de ceremonie de ringen mag komen brengen. Team dienstverlening van de gemeente stelt zich hierin soepel op, de hond mag mee. Zelf vind ik dit ook leuk. Destijds bij mijn huwelijk ging onze hond ook mee naar het gemeentehuis, compleet met groene strik om, passend bij onze kleding.
Verder wil het paar een informele ceremonie en of ik alsjeblieft geen toga aan wil trekken, maar gewoon leuk casual gekleed. Net als zij gaan doen.

Op de dag zelf is het stralend weer en met hun naaste familie en een paar goede vrienden komen zij naar het gemeentehuis. De kinderen en kleinkinderen van de bruidegom zijn er natuurlijk ook bij. Als start blijft het paar buiten de deur wachten. Er wordt een vrolijk muziekje opgezet, waarna ik de deur opendoe en het paar hun entree maakt samen met hond B**r. Het is een mooie persoonlijke intieme ceremonie, met een lach en een traan. Beiden hebben al een leven vol ervaringen achter de rug.
Bijzonder is dat haar ouders van 80 en 85 jaar getuigen zijn voor hun dochter. Hoe mooi is dat!

Na afloop maak ik een foto van het hele gezelschap en we nemen hartelijk afscheid. Zij nodigen me uit een keer hun B&B te bezoeken!

Zij gaan ervoor
niet over de gebaande paden,
maar met vertrouwen, lef en nieuwsgierigheid
nieuwe avonturen beleven.

Een paar weken later sturen ze mij een paar leuke foto’s en een bedankje.

Lieve Karin,

Ik heb net je tekst teruggelezen en complimenten voor jouw laatste eigen tekst, heel mooi verwoord. We kijken terug op een mooie dag, precies zoals we wilden en dat mede dankzij jou. Je hebt het goed aangevoeld. Dus nogmaals dank daarvoor. Het ga je goed. Liefs, Rob en Elles

Dit verhaal deel ik met toestemming van het ‘bruidspaar’.
Ook in dit nieuwe jaar voltrek ik weer met veel plezier huwelijken en geregistreerd partnerschappen!