24/09/2016
خانه باغهای انگورترشیز ؛ معماری کم نظیر خانه باغ های انگور ترشیز
علی نوری / از انگور بهعنوان محصول اصلی ترشیز کهن از دیرباز تاکنون نامبرده میشود اهالی ترشیز از این میوه بهشتی فراوردهها و محصولات متنوعی تهیه و تولید میکنند که میتوان به آبغوره، سرکه، شیره و انواع کشمش اشاره کرد. در این میان همواره از کشمش بهعنوان یکی از مهمترین اقلام صادراتی ترشیز نامبرده میشود از همین رو کشمش سبز قلمی کاشمر از شهرتی پر اسم و آوازه در اقصی نقاط کشور و حتی خارج از کشور برخوردار است که عوامل متعددی موجب کیفیت بالا و یگانگی کشمش ترشیز هست یکی از دلایل این یکتایی میتواند شیوه متفاوت خشککردن و نگهداری انگور نسبت به سایر نقاط کشور باشد چراکه برای این منظور از دیرباز مردم این کهن بوم با ساخت خانه باغهایی خلاقانه انگور را خشک و تبدیل به کشمش میکنند این خانه باغها از معماری منحصربهفردی برخوردار هستند و میتوان در مسیر جاده کاشمر به بردسکن انواع گوناگونی از آنها را مشاهده نمود که همواره برای هر مسافر و گردشگری شکل و معماری این خانهها جای سؤال و تعجب دارد.
باغ در فرهنگ ایرانی همواره تمثیلی از بهشت است و باغبانان ترشیز با توجه به اینکه باغاتشان بیشتر کاربری تولید میوه داشته و دارد تا جای امکان از لطافت و ذوق خود بهره گرفتهاند و باغ و خانه باغهایی همراه باذوق هنری ساختهاند آنان خانه باغ را بهعنوان منبع اصلی نگهداری محصولشان میدانند و همواره هوشمندانهترین روشها را برای ساخت خانه باغ بکار میگیرند تا به بهترین نحو ممکن بتوانند انگور را کشمش سبز نمایند.
با گذر در کوچهباغهای ترشیز میتوان خانه باغهایی قدیمی و امروزی را در کنار هم دید که قدمت بعضی از این خانه باغها به بالای دویست سال هم میرسد و همچنان استوارند و مورداستفاده قرار میگیرند باوجوداینکه شکل خانه باغهای انگور نسبت به گذشته دستخوش تغییراتی گشته اما همچنان میتوان شباهتهایی بین شکل سنتی و امروزی آنها پیدا کرد چراکه ساخت آنها از اصول و اسلوب معینی پیروی میکند که در زیر به برخی از این موارد اشاره میشود.
موقعیتیابی خانه باغ
موقعیت خانه باغ با توجه به سه موضوع تابش آفتاب، وزش باد و نحوه دسترسی به سایر نقاط باغ انتخاب میشود و ازآنجاکه جهت وزش باد در منطقه ترشیز شرقی و غربی میباشد خانه باغ را بهگونهای میسازند که درهای ورودی و خروجی خانه باغ نیز شرقی و غربی باشد. درب شرقی برای ورود و درب غربی برای خروج باد تعبیه میشود علاوه بر این روزنههای متعددی در جداره در نظر گرفته میشود که امکان تهویه مناسب فضا را فراهم میآورد. از طرفی شرقی و غربی بودن خانه باغ، همجهت با طلوع و غروب خورشید است که این امر با ایجاد اختلاف دما، باعث ایجاد کوران هوا در داخل خانه باغ میشود. همچنین موقعیت خانه باغ طوری است که نحوه دسترسی به آن از همه نقاط باغ بهآسانی میسر باشد.
معماری خانه باغ
درگذشته اغلب خانه باغها گنبدی شکل بودند و مصالح بکار رفته در آنها خشت و گل به همراه کاه بودگاهی از چوب نیز برای استحکام بیشتر استفاده میشد و معمولاً در سقف بادگیرهایی تعبیه میکردند؛ اما امروزه خانه باغها اغلب مستطیل شکل و طویل هستند و با مصالحی همچون آجر و سیمان و حتی گل ساخته میشوند؛ و سقفها را معمولاً با در دسترسترین مصالح از قبیل آجر و آهن، نی، خود تاکهای انگور و خار و خاشاک میپوشانند. دیوارچینی جز نقاط کلیدی معماری خانه باغ چه در شکل سنتی و چه امروزی محسوب میشود دیوارهای خانه باغ را پنجرههایی بافاصله معین در برگرفته است در این پنجرهها چیدمان اجرهای به نحوی است که دیوار بهصورت روزنه روزنه درمیآید تا از آن روزنهها جریان هوا و نور خورشید ردوبدل شود که این امر موجب هر چه زودتر خشک شدن انگور میشود. البته درگذشته این روزنهها بیشتر باسلیقه و ذوق سازندهی خانه باغ و اصول خانه ساخته میشد که همین امر موجب میشد نما از سادگی و یکدستی خارج شود و ضمن ایجاد تنوع بصری بر زیبایی بنا میافزود ولی امروزه بیشتر سعی میشود خانه باغها بر اساس کم کردن مصرف مصالح و تسریع بیشتر در فرایند خشک شدن انگور ساخته شوند.
فضای داخلی خانه باغ
درگذشته انگور را به روش آونگ کردن خشک میکردند که هنوز هم در نقاطی مثل ملایر و آذربایجان غربی این روش کاربرد دارد در این روش خوشههای انگور باید پشت سر هم با نخ بسته و از چوبی در سقف آویزان شوند که از شاخههای درخت بنه برای این منظور استفاده میکردند که دارای چوب محکم و طول عمر زیاد است؛ اما امروزه چارچوبهای مربع و مستطیل شکل باسیم مفتول این کار را راحتتر کردهاند سیمهای مفتول همانند سیمهای سنتور طرفین خانه را در برگرفتهاند و به شکل افقی از یک سر خانه به سر دیگر آن کشیده شدهاند این سیمها بهمنظور آویز کردن انگور مورداستفاده قرار میگیرند که این کار مانع از سیاه شدن کشمش میشود که راز سبز ماندن کشمش هم در همین نکته است.
انگور سابقهای طولانی در این منطقه دارد از همین رو با گشتوگذار در کوچهباغهای کهن منطقه میتوان تعداد زیادی از خانه باغهای کهن و نو مشاهده کرد خانه باغهایی که هرکدام دارای زیباییها و معماریهای خاص خود میباشند از همین رو چه خوب است که مسئولان فرهنگی هم از این پتانسیل بهره بگیرند و در جهت معرفی و حفظ این آثار همت بورزند.
علی نوری کارشناس ارشد ارتباطات
