17/10/2014
گزارشي از مجموعه عامري و آرشام در بم
آيا اين بناهاي 200ساله ويران شده اند؟
وجود چنين مجموعه تاريخي در شهر بم كه گردشگران را با زندگي سنتي و بومي مردم اين منطقه آشنا مي كند تاثير قابل توجهي در سامان دهي و توسعه گردشگري فرهنگي در منطقه خواهد داشت
200سال پيش وقتي خانواده حاج اسدالله خان سيستاني از ارگ بم به خانه اي كه خود ساخته بودند نقل مكان كردند شايد هرگز به گمانشان خطور نمي كرد كه اين خانه روزي به عنوان مامني براي گردشگران به كار آيد و روزي ديگر با زلزله اي مهيب ويران شود. اما تاريخ ايران سرشار است از چنين قصه هايي و تاريخ معماري سنتي ما لبالب از چنين خانه هايي. هنوز به درستي مشخص نيست كه زلزله بم چقدر اين بناي تاريخي را تخريب كرده است اما گزارش و عكس ها قدمت، زيبايي و اصالت معماري ايراني را نمايان مي سازند.
خانه تاريخي حاج اسدالله خان سيستاني، مشتمل بر دو خانه تاريخي آرشام و عامري در مجاورت يكديگر در شهر بم ، خيابان 22 بهمن، كوچه سرهنگ يا زورخانه تختي قراردارد. مجموعه اين خانه تاريخي توسط حاج يعقوب خان عامري (پسر حاج اسحاق خان عامري آخرين حاكم مقيم در ارگ تاريخي بم) و داماد وي، حاج اسدالله خان سيستاني (نوه حاج حسين خان سيستاني حاكم بم در زمان آقامحمدخان قاجار) در دوره فتحعلي خان قاجار ساخته شده است. چنين به نظر مي رسد كه خانه موسوم به آرشام در ابتدا و خانه موسوم به عامري پس از آن ساخته شده است.
خانواده عامري در سده هاي پيش همگي راهدار بوده اند و دستي نيز در امر تجارت داشته اند، اشتغال به راهداري باعث شده كه اين خانواده در اكثر شهرهاي كويري ايران خانه اي تاريخي داشته باشد. علاوه بر بم خانه عامري ها در كاشان و يزد نيز شهرت زيادي دارد.
در سال هاي قبل از انقلاب، بنياد آرشام خانه اول (موسوم به بيروني) را از آخرين وارث مجموعه با نام شمس الملوك سيف الديني خريداري مي كند. پس از انقلاب اين خانه وقف آموزش و پرورش بم بوده و در سال1374 توسط سازمان ميراث فرهنگي خريداري مي شود.
خانه دوم (موسوم به اندروني و خدمه) در سال 1380 توسط دفتر تبصره36 قانون بودجه از آخرين وارث مجموعه با نام كريمخان عامري خريداري مي شود.
موقعيت مكاني خانه تاريخي حاج اسدالله خان سيستاني تقريبا همزمان با خروج حاكمان شهر بم از ارگ تاريخي، خارج از بافت تاريخي و در داخل باغات شهر ساخته شده و به همراه چندين خانه تاريخي همجوار، همگي متعلق به خانواده حاكم، محله اعيان نشين شهر را در دوره خود و حتي در دوره تاريخي بعد شكل مي دهد. اين محله درحال حاضر جزو محله هاي نسبتا خوب شهر داراي بافت پراكنده، باغ هاي وسيع نخل و كوچه باغ هاي نسبتا عريض است. درعين حال درحال حاضر به جز مجموعه خانه تاريخي حاج اسدالله خان سيستاني و دو خانه تاريخي همجوار با نام خانه هاي اسد عامري و موسي عامري و يك حمام تاريخي (كه بخشي از آن درحال حاضر به زورخانه تبديل شده است)، كليه مجموعه ها و خانه هاي تاريخي همجوار راسته اصلي محله (به نام كوچه سرهنگ) ازجمله بزرگترين و زيباترين خانه هاي تاريخي اين محله (كه توسط شخص حاج يعقوب خان عامري ساخته شده بود) به كلي تخريب شده و از بين رفته است.در هر صورت به دليل قرارگرفتن مجموعه هاي نوساز در داخل باغ هاي وسيع نخل منظر كلي محله كمتر مخدوش شده و ديوارهاي كاهگلي و يا آجري و باغ هاي نخل و بقاياي سردر خانه هاي تاريخي منظر غالب اين محله را تشكيل مي دهند.
به لحاظ اجتماعي، اين محله مجموعه اي است از خانواده هاي مختلف با سطوح مختلف اقتصادي و فرهنگي. به طور مثال خانواده اسد عامري (به عنوان ساكنان اصلي وارث خانه تاريخي غلامحسين خان عامري) مالكين جديد و مستاجرين خانه هاي نوساز حتي خانواده هاي مهاجر با سطح اقتصادي و فرهنگي بسيار نازل و حتي منحرف در اين محله در كنار يكديگر زندگي مي كنند.
تاريخچه عمارت و باغ عامري احتمالا در زمان فتحعلي شاه قاجار، آخرين حاكمان ارگ بم اين بنا را ترك گفته و به محله فعلي خانه عامري ها كه در آن هنگام باغ خان ناميده مي شد نقل مكان كردند. در آن زمان حاج يعقوب خان عامري بناي شمالي (آرشام) باغ را احداث كرد و بناي جنوبي آن نيز براي دختر يعقوب خان و شوهر او به نام حاج اسدالله خان سيستاني بنا شدند. خانه حاج يعقوب خان عامري پس از آن به ترتيب به عليرضاخان سيف الديني، زهرا عامري، شمس الملوك سيف الديني و بنياد آرشام مي رسد و در نهايت به آموزش و پرورش اهدا مي شود.
