زانستی فیزیا : Science of Physic

26/03/2015

کوونه‌ ڕه‌ش: ئه‌و ناوچه‌یه‌یه‌ له‌ بۆشاییدا، که‌ به‌ خێراییه‌کی یه‌جگار زۆر ده‌سوڕێته‌وه‌، که‌ به‌شێکی وه‌ک ئه‌و وێنه‌یه‌ ده‌ردکه‌وێت، ئه‌ویش به‌ کاریگه‌ریی بۆشاییه‌ موگناتیسییه‌که‌یه‌تی.
ئه‌م کوونه‌، قه‌واره‌یه‌کی گه‌وره‌ی تێدایه‌ به‌ بارستاییه‌کی بچوک ناو ده‌برێت به‌ بارستایی ناهه‌موار(لاره‌سه‌نگ)ی ئه‌م قه‌واره‌یه‌، هه‌رچ مادده‌یه‌کی بگاتێ ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌رییه‌کی تایبه‌تی ئه‌و کوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆکاری وێرانبوونی ئه‌و شته‌ به‌ کاریگه‌ریی ئه‌و هێزی ڕاکێشانه‌ی که‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ری.
ئه‌گه‌ر گۆی زه‌وی بکه‌وێته‌ ناو ئه‌م کوونه‌وه‌، ده‌بێت به‌ تۆپێک که‌ تیره‌که‌ی 0.9 سم ده‌بێت، له‌ کاتێکدا که‌ قه‌واره‌ی گۆی زه‌وی هه‌مان قه‌واره‌ ده‌بێت، ئه‌مه‌ش به‌ومانایه‌ دێت که‌ ئه‌و فشاره‌ زۆره‌ی ده‌که‌وێته‌ سه‌ر گۆی زه‌وی له‌و کاته‌دا، به‌ کاریگه‌ری هێزی ڕاکێشانی ئه‌و کوونه‌ هیچ بۆشاییه‌ک نامێنێت له‌ نێوان گه‌ردیله‌کانیدا و له‌ نێوان ته‌نۆکه‌ گه‌ردیله‌ییه‌کانیدا، بۆیه‌ هینده‌ گۆی زه‌وی بچووک ده‌بێته‌وه‌ به‌ قه‌ده‌ر تۆپێکی تێنسی لێدێت. به‌ڵام کێشی گۆی زه‌وی وه‌ک خۆی ده‌مێنێته‌وه‌

07/07/2013

07/07/2013

شەپۆلی ڕادیۆیی
شەپۆلی ڕادیۆیی (بە ئینگلیزی : Radio Waves) مەودایەکی بەرفراوان لە شەپۆلەکانی شەبەنگی کارۆموگناتیسی دەگرێتەوە. شەپۆلە ڕادیۆییەکان ئەو شەپۆلە کارۆموگناتیسیانە دەگرێتەوە کە دریژترین درێژی شەپۆلیان هەیە یان ئەوانەی کە کەمترین لەرەلەریان هەیە ، لە نێوان هەموو شەپۆلە کارۆموگناتیسیەکاندا. شەپۆلە ڕادیۆییەکان لە ڕاستیدا هەموو شەپۆلێکی کارۆموگناتیسی کە درێژی شەپۆلەکەی گەورەتر بێت لە (٣٠سم) بێت. شەپۆلە ڕادیۆییەکان بەکاردێت بۆ پەخشکردنی نیشانە ڕادیۆییەکان و نیشانە تەلەفزیۆنییەکان.

درێژی شەپۆلە ڕادیۆییەکان لە نێوان تیرەی تۆپێکی پێ و درێژی یاریگایەکی تۆپی پێدا دەبێت. لەبەر ئەوەی ئەم شەپۆلانە کە درێژی شەپۆلیان زۆرە دەتوانن با ئاسانی بە دەوری تەنەکاندا بگوازرێنەوە ، بۆیە بۆ ناردنی زانیاری بۆ شوێنە دوورەکان گونجاو دەبن. لە هەر وڵاتێکدا دەستەیەک پسپۆڕ ناوچەکانی یان پشتوێنەکانی درێژی شەپۆلەکان دیاری دەکەن کە ئێزگەکان دەتوانن لە بڵاوکردنەوەی ڕادیۆیی و تەلەڤیزیۆنیدا بەکاری بهێنین.

تەنە زۆر دوورەکانی قوڵایی بۆشایی ئاسمان شەپۆلی ڕادیۆیی دەردەکەن. لەبەر ئەوەی ئەم شەپۆلانە دەتوانن بەناو بەرگە هەوای زەویدا بڕۆن ، بۆیە زانایان هەوایی زۆر گەورە لەسەر زەوی بەکاردێنن بۆ وەرگرتنی ئەم شەپۆلانە ، ئەمەش یارمەتی زاناکان دەدات بۆ ئەوەی لە گەردوون تێبگەن.

30/05/2013

زۆر جار ئەم پرسیارە بە مێشكی هەندێكماندا دێت و دەڕوات، لە سەدەی بیستەمدا وەرچەرخانێكی گەورە ڕوی دا سەبارەت بە تێگەیشتنمان بۆ كات پاش بیردۆزی ڕێژەیی تایبەت(النظریە النسبیە الخاصە) لە لایەن زانای ئەڵمانی (ئەلبێرت ئەنشتاین) … ئەم بیردۆزە كە لە یەكێك لە بڕگەكانیدا باس لە كورت بونەوە و چونەوەیەكی كات( تقلص الزمن) دەكات بۆ تەنێك كە بە خێراییەكی یەكجار زۆری نزیك خێرایی ڕوناكی بە تاودانێكی ڕێك بڕوات، واتە باس لەوە دەكات كە كات شتێكی ڕێژەیی (نسبی) یە و ڕەها(مطلق) نیە، بە واتایەكی تر كات لە سیستەمێكەوە بۆ سیستەمێكی تر لە ناوهەمان ئەم گەردونەدا دەگۆڕێت،
بۆ تێگەیشتنی ئەمەش دەڵێین، ئەگەر، بۆ نمونە، پیاوێك سواری موشەكێكی ئاسمانی بێت كە خێراییەكەی زۆر لە خێرایی ڕوناكیەوە نزیك بێت(خێرایی ڕوناكی نزیكەی 300.000 كم/ چركە)، وە ئەو پیاوە گەشتێك بە ئاسماندا بۆ ماوەی مانگێك بكات، وە پاشان بگەڕێتەوە سەر زەوی، دەبینیت منداڵەكەی كە تەمەنی تەنها دوو ساڵا بوو لەكاتی دەرچونی موشەكەكەی ئەمدا بۆ ئاسمان، پاش گەڕانەوەی ئەم لە گەشتە یەك مانگیەكەی تەمەنی منداڵەكەی بووە بە(10) ساڵا !!

هەرچەندە، ئەم شتە سەیرە و نا ئاساییە، لە كاتی بڵاوكردنەوەی ئەم بیردۆزەدا لە لایەن ئەنیشتاینەوە لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەمدا لە لایەن زۆربەی زانا فیزیاییەكانی ئەو سەردەمەوە جێ‌ی بەرهەڵستیەكی زۆر بوو، بەڵام پاشان بەهۆی هەندێك تەكنۆلۆجیای نوێوە، كە لە تاقیگە فیزیاییە گەورەكاندا بەكارهات و تیایدا هەندێك تاقیكردنەوە لەسەر گەردیلەی هایدرۆجین و هەروەها تاقیكردنەوە لەسەر تەمەنی یەكجار كورتی فیرۆنەكاندا كرا، (ئەم تاقیكردنەوانە بابەتێكی دورودرێژە و لێرەدا بواری باسكردنیان نیە) ڕاستی بیردۆزی ڕێژەیی سەبارەت بە بۆچونەكەی ئەنیشتیان دەربارەی كات دەرخست…
ئێستاش بالە هەندێك لە ئایەتە پیرۆزەكانی قورئان بڕوانین و بزانین ئایا لە قورئاندا كات چۆن باس كراوە
شتێك كە زۆر بە ڕونی لە قورئانی پیرۆزدا باس كراوە بریتی یە لە ڕێژەیی و جیاواز بوونی كات، هەر وەكو خوای گەورە دەفەرموێت: (يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاء إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ )(السجدە:5) وەهەروەها كە باسی ڕۆژی دوایی دەكات دەفەرموێت: (تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ)(المعارج:4) وە هەروەها هەردوو ڕوداوی معجزە ئامێزی (أسرا‌و و معراج) شەو ڕەوی و بەرز بونەوەی بۆ ئاسمانی پێغەمبەر محمد(درودی خوای لەسەر بێت)، وە هەروەها بەرزكردنەوەی پێغەمبەر عیسی(درودی خوای لەسەر بێت) بۆلای خودا بە ئاشكرا و پاشان گەڕانەوەی بۆ سەرزەوی پێش ڕۆژی دوایی، ڕێژەیی بوونی كات دەسەلمێنێت و پیشانی دەدەن كە قورئانی پیرۆز لە خوای گەورەو باڵا دەستەوە سەرچاوەی گرتوە و، ناگونجێت كە زیاتر لە 1400 ساڵا لەمەوبەروە شتێكی وا سەیرو نا ئاسایی لەلایەن مرۆڤەوە هەستی پێ‌ بكرێت !!
ئێمە ئەمڕۆ دەزانین كە كات بریتی یەلە دووری(بعد) ی چوارەم و شتێكە لەگەڵا مادەو شوێندا جیاناكرێتەوە، هەروەكو چۆن ئێمە ناتوانین تەنێك بێنین درێژیەكەی لە پانی و بەرزیەكەی جیا بكەینەوە بەهەمان شێوەش هەموو تەنێك بەكاتەوە بەندە و لێی جیا ناكرێتەوە. بەڵام هەروەكو چۆن باسمان كرد كە بڕی كات شتێكی ڕێژەیی(نبسی) و گۆڕاوە، دیسان ڕابردوو ئێستا و داهاتوی كاتیش شتێكی ڕێژەییە و لە كاتێكەوە بۆ یەكێكی تر جیاوازە، واتە دەشێت ڕوداوێك لای كەسێك لەكاتی ئێستادا ڕوبدات، بەڵام كەسێكی تر هەمان ڕوداو لە داهاتودا ببینێت، بۆ نمونە گریمان كەسێك لەسەر ڕوی خۆرەو تەقینەوەیەكی گەورەی سەر ڕوی خۆر دەبینێت، هەمان تەقینەوە كەسێكی سەر ڕوی زەوی پاش زیاتر لە(8) خولەك تێبینی دەكات، كەواتە ئەو ڕوداوەی كە بینەرەكەی سەر ڕوی زەوی بە ڕوداوێكی ئێستا(حاضر) دەبینێت، بە نیسبەت بینەرەكەی سەر ڕوی خۆرەوە ڕوداوێكی ڕابردووە.
لە كۆمەڵە ئایەتێكی زۆردا، قورئانی پیرۆز، ئاماژەی بەم ڕاستیە كردوە بۆ نمونە دەفەرموێت: (ووجدوا ما عملوا حاضراً) ، (وأدخل الذین أمنوا و عملوا الصالحات الجنە) ، ( و یصنع الفلك ...)
لە كۆتایی ئەم باسەدا ئەڵێین ( فبِأی حدیث بعده یۆمنون)

30/05/2013

چوار هێزی سەرەكی هەن لە جیهانی ماددەدا رۆڵی تەواویان هەیە, كە بریتین لە: (ناوكە ئەتۆمی بەهێز, ناوكە ئەتۆمی لاواز, كارۆموگناتیسی, كێشكردن).
هەریەك لەم هێزانە مەودای كار كردن و توندییان جیاوازە, هێزی ناوكە ئەتۆمی بەهێز بەرپرسە لە بەستنەوەی ناوكی ئەتۆمەكان, هێزی ناوكە ئەتۆمی لاوازیش لە شیبوونەوەی ناوكە ئەتۆمیدا كاردەكات, و هێزی كارۆموگناتیسی لەنێو تەنۆلكە بارگاوییەكاندا رۆڵی هەیە, و هەرچی هێزی كێشكردنیشە بەهۆیەوە بارستە و تەنە گەردوونییەكان بە یەكترەوە بەندن, وەك هێزی كێشكردنی نێوان خۆر و هەسارەكان, ئەستێرە و گەلەستێرەكان (هەرچەندە ئەنیشتاین كێشكردن بە هێز دانانێت).
كاری هەریەك لەم هێزانەش لەلایەن تەنۆلكەی تایبەتەوە بە ئەنجام دەگات, هێزی ناوكە ئەتۆمی بەهێز لەلایەن (گلۆنەكان), و هێزی ناوكە ئەتۆمی لاواز لەلایەن تەنۆلكەكانی (w)ی موجەب و سالب و (z)ی هاوبارگەوە بە ئەنجام دەگات, هێزی كارۆموگناتیسی لەلایەن فۆتۆنەكان, و هێزی كێشكردن (گراڤیتۆن) بەرپرسیارە لێ‌ی.
دەیان ساڵە زانایان هەوڵی ئەوەیانە كە ئەم چوار هێزە بە یەكترەوە گرێ‌ بدەن, (ئەنیشتاین) زۆر هەوڵیدا لە بیردۆزی بواری یەكگرتوودا (نظریە المجال الموحد)دا ئەم هێزانە یەكبخات, بەڵام نەگەیشتە ئەنجام. لە سەرەتای شەستەكانی سەدەی رابوردوودا زانایان (عبدالسلام, واینبێرگ و گلادشۆ) بەجیا گەیشتنە دۆزینەوەیەكی گرنگ كە توانییان هێزی ناووكە ئەتۆمی لاواز و هێزی كارۆموگناتیسی بەیەك هێز دەربڕن, لە گرنگی كارەكەیاندا ساڵی (1979) خەڵاتی (نۆبڵ)یان لە فیزیادا وەرگرت.
ئەم كارەیان زیاتر هانی زانایانیدا بۆ یەكخستنەوەی دوو هێزەكەی تر لەگەڵا ئەم هێزە تازەیەدا كە بە هێزی (كارۆ لاواز) ناودەبرێت, هەوڵەكان تا ئێستا بەردەوامن و توێژینەوەی چڕوپڕ هەن لەسەر سیفاتی تەنۆلكە سەرەتایییەكان, و زانایان سەرقاڵی ئەوەن كە بزانن بنەڕەتی هێزەكانی گەردوون چییە و لە كوێوە سەرچاوەی گرتووە؟
فیزیای نوێ‌ ئەمڕۆ گەیشتۆتە دەرەنجامێكی گرنگ ئەویش ئەوەیە لە سەرەتادا هەر چوار هێزەكەی گەردوون یەك هێز بووە, و لەو پلە گەرمییە بەرزەدا كە گەردوون دروست بووە تەنانەت هێزی كێش كردنیش لەگەڵا هەر سێ‌ هێزەكەی تردا دەبێت یەكگرتوو بووبێت بە یەكترەوە.
ئەم درەنجامە دەمانگەیەنێتە ئەو راستییە كە هەموو هێزەكانی گەردوون یەك سەرچاوە بوون لە سەرەتای دروست بوونی گەردووندا, و ئەو هێزە گەورەیەش بەو ووزە بەرزەوە كە سەرەتای دروست بوونی هێزەكانی گەردوونە جارێكی تر ئاسۆی یەكتاپەرستی پرشنگدار دەكات:
[ذلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ لا إِڵـهَ إِلاَّ هُۆ خَالِقُ كُلِّ شَیْ‌ء فَاعْبُدُوهُ ۆ هُۆ عَڵی كُلِّ شَیْ‌ء ۆكِیلٌ]اڵانعام 102……….

17/04/2013

aw kasai ka jihani gori

17/04/2013

بۆچى شێوه‌ى گۆیى زاڵه‌ به‌سه‌ر شێوه‌كانى تردا له‌گه‌ردووندا ؟؟
بۆ وه‌لاَمى ئه‌و پرسیاره‌ دوو هۆكارى بنه‌رِه‌تى هه‌ن : یه‌كێكیان ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ چۆنیه‌تى به‌دیهاتنى ته‌نه‌ ئاسمانیه‌كان ، ئه‌وى تریان ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ سیفه‌تى ته‌نه‌ گه‌وره‌كان به‌ گشتى ، وه‌ هه‌ردوو هۆكاره‌كه‌ش ته‌نها یه‌ك رِاڤه‌ هه‌ڵده‌گرن ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شێوه‌ى گۆیى نزمترین ئاستى ووزه‌یه‌ كه‌ ده‌شێت مادده‌ تێیدا دروست ببێت . ئه‌وه‌ له‌ ژیانى رِۆژانه‌مان به‌ رِوونى ده‌بینین ، بۆ نمونه‌ میزه‌ڵدانێك كاتێك فووى پێدا ده‌كه‌ى ده‌بینیت وورده‌ وورد شێوه‌ى گۆیى وه‌رده‌گرێت ، له‌كاتێكدا پێش فوو پێداكردنه‌كه‌ شێوه‌ى گۆیى نه‌بوو ، چونكه‌ شێوه‌ى گۆیى باشترین باره‌ بۆ حاڵه‌تى هاوسه‌نگ بوون و هاوشێوه‌بوون ، ئه‌و شێوه‌ گۆییه‌ له‌ بڵق و دڵۆپه‌كانى ئاو وه‌ له‌ گه‌ردوونیشدا به‌ رِوونى ده‌بینین . ته‌نه‌ ئاسمانیه‌كان پێش به‌دیهاتنیان به‌ شێوه‌ى گه‌رد و تۆز و به‌ردى گه‌ردوونى بوون ، وه‌ ملیۆنه‌ها ساڵى خایاندووه‌ تا كۆببنه‌وه‌ به‌هۆى هێزى كێشكردنیانه‌وه‌ تا باشترین شێوه‌ وه‌ربگرن ، له‌ بارى گازى و شلیدا هێزى یه‌كگرتنى مادده‌ له‌وپه‌رى لاوازیدایه‌ بۆیه‌ مادده‌كه‌ هه‌وڵده‌دات تا له‌ ده‌ورى ناوه‌ندى بارستاییه‌كه‌یدا كۆببنه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى لێكچوو ئه‌و لێكچوونه‌ش زیاد ده‌كات به‌ زیاد بوونى بارستایى مادده‌كان ،و له‌ ئه‌نجامیشدا ئه‌و شێوه‌ گۆییه‌ وه‌رده‌گرن.
بۆچى شێوه‌ى گۆیى زاڵه‌ به‌سه‌ر شێوه‌كانى تردا له‌گه‌ردووندا ؟؟
بۆ وه‌لاَمى ئه‌و پرسیاره‌ دوو هۆكارى بنه‌رِه‌تى هه‌ن : یه‌كێكیان ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ چۆنیه‌تى به‌دیهاتنى ته‌نه‌ ئاسمانیه‌كان ، ئه‌وى تریان ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ سیفه‌تى ته‌نه‌ گه‌وره‌كان به‌ گشتى ، وه‌ هه‌ردوو هۆكاره‌كه‌ش ته‌نها یه‌ك رِاڤه‌ هه‌ڵده‌گرن ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شێوه‌ى گۆیى نزمترین ئاستى ووزه‌یه‌ كه‌ ده‌شێت مادده‌ تێیدا دروست ببێت . ئه‌وه‌ له‌ ژیانى رِۆژانه‌مان به‌ رِوونى ده‌بینین ، بۆ نمونه‌ میزه‌ڵدانێك كاتێك فووى پێدا ده‌كه‌ى ده‌بینیت وورده‌ وورد شێوه‌ى گۆیى وه‌رده‌گرێت ، له‌كاتێكدا پێش فوو پێداكردنه‌كه‌ شێوه‌ى گۆیى نه‌بوو ، چونكه‌ شێوه‌ى گۆیى باشترین باره‌ بۆ حاڵه‌تى هاوسه‌نگ بوون و هاوشێوه‌بوون ، ئه‌و شێوه‌ گۆییه‌ له‌ بڵق و دڵۆپه‌كانى ئاو وه‌ له‌ گه‌ردوونیشدا به‌ رِوونى ده‌بینین . ته‌نه‌ ئاسمانیه‌كان پێش به‌دیهاتنیان به‌ شێوه‌ى گه‌رد و تۆز و به‌ردى گه‌ردوونى بوون ، وه‌ ملیۆنه‌ها ساڵى خایاندووه‌ تا كۆببنه‌وه‌ به‌هۆى هێزى كێشكردنیانه‌وه‌ تا باشترین شێوه‌ وه‌ربگرن ، له‌ بارى گازى و شلیدا هێزى یه‌كگرتنى مادده‌ له‌وپه‌رى لاوازیدایه‌ بۆیه‌ مادده‌كه‌ هه‌وڵده‌دات تا له‌ ده‌ورى ناوه‌ندى بارستاییه‌كه‌یدا كۆببنه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى لێكچوو ئه‌و لێكچوونه‌ش زیاد ده‌كات به‌ زیاد بوونى بارستایى مادده‌كان ،و له‌ ئه‌نجامیشدا ئه‌و شێوه‌ گۆییه‌ وه‌رده‌گرن.