07/10/2026
– ओंकारेश्वर आणि कमळेश्वर संस्थान, दाभडी, ता. आर्णी, जि. यवतमाळ
यवतमाळ जिल्ह्यातील आर्णी तालुक्यातील दाभडी हे गाव प्राचीन धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा लाभलेले गाव आहे. या गावातील ओंकारेश्वर आणि कमळेश्वर संस्थान हे केवळ श्रद्धेचे स्थान नसून, प्राचीन स्थापत्यकला, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक आख्यायिकांचा अनोखा संगम असलेले एक वैशिष्ट्यपूर्ण ठिकाण आहे. मंदिर परिसरात अनेक प्राचीन मंदिरे, शिल्पे, बारव, शिवपिंडी आणि विविध संतांच्या मंदिरांचा सुंदर समूह पाहावयास मिळतो.
दाभडी येथील ओंकारेश्वर मंदिर हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीतील असल्याचे दिसून येते. मंदिराची निर्मिती साधारणपणे १२व्या शतकाच्या आसपास झाली असावी, असे मानले जाते. हेमाद्री ऊर्फ हेमाडपंत हे देवगिरीच्या यादव राजांच्या काळातील प्रसिद्ध प्रधान होते. ते शिवभक्त असल्याने त्यांच्या काळात अनेक ठिकाणी भव्य शिवालयांची निर्मिती झाली. त्यामुळे अशा स्थापत्यशैलीतील मंदिरांना पुढे हेमाडपंथी मंदिरे म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भगवान शिव हे हिंदू धर्मातील अत्यंत लोकप्रिय दैवत असल्याने प्राचीन काळात मोठ्या प्रमाणावर शिवमंदिरांची निर्मिती झाली आणि दाभडी येथील हे मंदिर त्याच प्राचीन परंपरेची साक्ष देताना दिसते.
ओंकारेश्वर मंदिराच्या गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर सुमारे ५ फूट उंचीची भव्य शिवपिंड पाहावयास मिळते. स्थानिक श्रद्धेनुसार, येथील शिवपिंड अत्यंत कोरीव, सुबक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण असून, अशा प्रकारची शिवपिंड संपूर्ण भारतात क्वचितच पाहायला मिळते. मंदिराच्या बाहेरील गाभाऱ्याच्या भागात ९ खांब आणि ९ दरवाजे आहेत. या नऊ खांबांना नऊ ग्रहांचे प्रतीक मानले जाते, अशी स्थानिक मान्यता आहे.
मुख्य मंदिरासमोर सुमारे ५ फूट उंचीची बसलेल्या अवस्थेतील भव्य नंदीची मूर्ती आहे. श्री ओंकारनाथ आणि नंदी यांच्या मध्ये एक खांब येत असल्यामुळे नंदीची मान किंचित तिरपी असून, तो तिरक्या मानेने ओंकारनाथाकडे पाहताना दिसतो. नंदीचे हे वैशिष्ट्य मंदिरात येणाऱ्या भाविकांचे विशेष लक्ष वेधून घेते. येथील नंदी पाहिल्यावर रामेश्वर येथील प्रसिद्ध नंदीची आठवण झाल्याशिवाय राहत नाही. नंदी हा भगवान शिवाचा निस्सीम भक्त असून, त्याला भक्ती, निष्ठा आणि एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते.
मंदिरात प्रवेश करताच डाव्या आणि उजव्या बाजूस भुयारासारख्या खोल्या पाहावयास मिळतात. पूर्वीच्या काळात या ठिकाणी बसून साधकांकडून भगवान शिवाची आराधना आणि साधना केली जात असे, अशी स्थानिक माहिती आहे. या वास्तुरचनेमुळे मंदिराच्या प्राचीनतेची आणि त्या काळातील धार्मिक साधना-पद्धतीची कल्पना येते.
मुख्य मंदिराला लागून उजव्या बाजूस सुमारे ६ फूट उंचीचे तुलसी वृंदावन आहे. या वृंदावनाच्या चारही बाजूंना सुमारे एक फूट रुंदीच्या खिडक्या असून, चारही कोपऱ्यांवर वरच्या भागात चार वानरांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या वृंदावनाबाबत एक स्थानिक आख्यायिका सांगितली जाते. या चार खिडक्यांमधून कितीही जाड व्यक्ती सहजपणे सरपटत बाहेर जाऊ शकते; मात्र त्याचे अंतःकरण शुद्ध असणे आवश्यक आहे, अशी श्रद्धा आहे. या खिडक्यांमधून सहज बाहेर पडणाऱ्या व्यक्तीची संकटांतून मुक्तता होते, अशीही स्थानिक मान्यता आहे.
मंदिर परिसरात प्रवेश करताच सर्वप्रथम लक्ष वेधून घेते ते श्री कमळेश्वराचे भव्य हेमाडपंथी मंदिर. या मंदिरातील शिवपिंड दुभंगलेल्या अवस्थेत आहे. या दुभंगलेल्या शिवपिंडीमागे एक हृदयस्पर्शी आख्यायिका सांगितली जाते.
एकेकाळी गावातील एक साध्वी स्त्री नित्यनेमाने मध्यरात्री भगवान शिवाच्या आराधनेसाठी मंदिरात येत असे. मात्र तिच्या पतीला तिच्या चारित्र्याबद्दल संशय निर्माण झाला. एका रात्री त्या पतीने तिचा जीव घेण्याचा निर्णय घेतला आणि तो तिचा पाठलाग करू लागला. आपला पती आपला जीव घेण्याच्या उद्देशाने पाठलाग करत असल्याचे तिच्या लक्षात आले. ती धावत श्री कमळेश्वराच्या मंदिरात पोहोचली आणि भगवान शिवाची आराधना करू लागली. तिने भगवान शिवाला प्रार्थना केली की, “मला आपल्या पोटात सामावून घ्या.”
आख्यायिकेनुसार, तिच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवाने शिवपिंड दुभंगली आणि त्या साध्वीला आपल्या पोटात सामावून घेतले. आजही मंदिरातील शिवपिंड दुभंगलेल्या अवस्थेत पाहावयास मिळते. या घटनेची आठवण म्हणून ही आख्यायिका स्थानिकांमध्ये श्रद्धेने सांगितली जाते.
श्री कमळेश्वर मंदिरासमोरच श्री परदेशी हनुमानाचे मंदिर आहे. स्थानिक माहितीनुसार, सन १९११ मध्ये तपस्वी मनुदास महाराज श्री हनुमंताची मूर्ती परगावी स्थापन करण्यासाठी घेऊन जात होते. मूर्ती बैलगाडीतून नेत असताना ही बैलगाडी याच ठिकाणी अचानक थांबली. बैलगाडी पुढे नेण्यासाठी अनेक प्रयत्न करूनही ती पुढे सरकत नव्हती. अखेर मनुदास महाराजांनी ही मूर्ती याच ठिकाणी स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला आणि तिची प्रतिष्ठापना येथेच करण्यात आली. मनुदास महाराज परगावाहून आलेले असल्यामुळे या मंदिराला “परदेशी हनुमान” असे नाव पडले, अशी स्थानिक मान्यता आहे.
मंदिराच्या डाव्या बाजूस सुमारे ३१ फूट खोल आणि १२ पायऱ्यांचे पाण्याचे कुंड आहे. या कुंडातील पाण्याचा उपयोग भगवान महादेवाच्या पूजेसाठी केला जातो. ग्रहण आणि कुंभपर्वाच्या काळात भाविक या कुंडात पवित्र स्नान करतात, अशी स्थानिक श्रद्धा आहे. या कुंडाला बारव कुंड असेही म्हटले जाते. प्राचीन काळातील जलव्यवस्थेचे हे एक महत्त्वाचे उदाहरण मानता येईल.
मंदिर परिसरातील एका भव्य ओट्यावर भगवान शिवाच्या अनेक पिंडी पाहावयास मिळतात. या पिंडींना “एकलिंगी महादेवाच्या पिंडी” असेही संबोधले जाते. त्याच परिसरात भगवान हनुमानाचे आणखी एक भव्य मंदिर असून, येथील हनुमानाची मूर्ती अंदाजे साडेपाच फूट उंच आहे. मूर्ती अत्यंत आकर्षक आणि प्रभावी असून, या मूर्तीचे दर्शन अत्यंत फलदायी असल्याची भाविकांमध्ये श्रद्धा आहे.
ओंकारेश्वर आणि कमळेश्वर संस्थानाचा परिसर केवळ दोन प्राचीन शिवमंदिरांपुरता मर्यादित नाही. येथे नागाच्या मूर्ती, दगडाचे मोठे जाते, ज्योतिर्लिंग मंदिर, हनुमान मंदिर, श्री दत्तात्रय मंदिर, श्री गणपती मंदिर, श्री स्वामी समर्थ मंदिर, श्री कृष्ण मंदिर, श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर, संत ज्ञानेश्वर मंदिर, संत तुकाराम मंदिर, संत गजानन महाराज मंदिर आणि श्री संताजी महाराज मंदिर अशी अनेक धार्मिक स्थळे पाहावयास मिळतात.
प्राचीन स्थापत्यकला, भव्य शिवपिंडी, वैशिष्ट्यपूर्ण नंदी, भुयारासारख्या खोल्या, तुलसी वृंदावन, प्राचीन बारव, विविध मंदिरे आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या स्थानिक आख्यायिका यामुळे दाभडी येथील ओंकारेश्वर आणि कमळेश्वर संस्थान हे विदर्भाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशातील एक महत्त्वाचे ठिकाण ठरते.
निसर्गरम्य आणि शांत वातावरणात वसलेला हा मंदिर परिसर भाविकांसोबतच प्राचीन मंदिरांची, स्थापत्यकलेची आणि विदर्भाच्या इतिहासाची आवड असणाऱ्या प्रत्येकाने आवर्जून पाहावा असा आहे. अशा प्राचीन वास्तू आणि त्यांच्याशी जोडलेला सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढ्यांसाठी जतन करणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
#ओंकारेश्वर #कमळेश्वर #दाभडी #आर्णी #यवतमाळ #हेमाडपंथी #प्राचीनमंदिर #विदर्भवारसा
