01/06/2026
Chin State khuapi Khalkha in a ngahna Thu
Gelh: Dr. Vumson
Dr. Vumson in Manglai tawh a gelh hi.
Sia Zam Sian Sum in Zolai in hong lehkhiat ahihi.
Haka in Zogam khuapi angahna (or) Zogam khuapi Haka ah akituahna tawh kisai mimal kingawhna leh kimawh sakna zong om zeuhzeuh hi. Atheician pawlkhat omding a, atelcianlo zong ki-om theiding ahih manin hong suaksak hi-ing. Pu Moong (Col. Khen Za Moong) nangawn in hihvai tampi nagen lo hi. Banghang hiam cihleh tuahun laitak in amah hihvaisai pawl ah nakihel lo, mundang ah na om ahih man ahi hi.
Kei theih batna ciang ah Haka pen 1964 k*m masiah Zogam khuapi suak ngeilo hi. Mangkangte'n Zogam honglak ciangin Thangmual ah phualsat masa uh hi. Sihzang leh akim apam teng hongzawh ciangun amakai galkapmaang Gen. White kici pa' min tamsak in Thangmual pen Fort White naci uh hi. Tua Fort White pen Sihzang kual sungah om hi.
1892 k*min Sihzang leh Tedim lam ukpi makaite kipawlin honguk Mangkang Ulian Carey nasuamsawm uh hi. Tuavai ah mapangpite in Kaptel pan Thuam Thawng leh atapa Pau Dal, Heilei pan Khan Dal leh Sihzang ukpite ahi uh hi.
Mangkangte in aphualpi uh Falam ah tuahto uh a, Zogam khuapi nasuak hi. Tualaitak in Zogam (Chin Hills District) pen Tedim, Falam leh Haka gamteng huam hi. Falam ah Laito, Sikkhau zum leh Palik lente kilam hi. Tua ahih manin Falam pen 1892 k*mpan in Zogam khuapi nasuak hi.
Kawlgam suahtakna ngah ciangin Matupi, Mindat, Pakokku knawksung a om Kanpetlet leh Arakan gam a om Paletwa te Zogam ah hong kigawm hi. Hihteng kigawm pen 'Chin Special Division' nakici masa a, akhuapi dingin Falam mah na kizang hi.
1958 k*m ciangin AFPFL party te hong kitamh in pawlnih hongsuak uh a, Stable AFPEL te in mitam ngahzaw uh hi. Tua manin Haka tualsuak Pu Ral Hmung pen Zogambup makaipi hongsuak hi. Makaipi asuahphet in Zogam khuapi Haka ah tuah dingin thu napia hi. Akituah ma-in Gen. Ne Win in thei ahih manin nang thu in tawpnuam zawmaw, ken hong tawpsak zawding naci lian hi. Tua ciangin Pu Ral Hmung zong amathu in tawppah a, Zogam khuapi zong Haka ah kituah nawnlo phot hi.
Gen. Ne Win in 1962 k*m ciangin aana hongluah a, Zogam makai ding zong adehideih hong teelpah hi. Zogam makaipi dingin Major Son Kho Lian na teel hi. Pu Son Kho Lian inzong Zangkong tawh kizopna alemthei pending, Kale-Kabaw-Myttha-Gangaw kuamteng tawh zonglah kiphakna alemtaang pending ci-in Kawlpi (Kalaymyo) ah zum nakoih hi.
Tua ciangin Kawlpi a teeng Kawlte pawlkhat in Ne Win kiangah 'Kawlpi pen Shan-le-Kawlte' khua hi, Zomite' a hilo hi' ci-in nakhia uh hi. U Ne Win in meeting sampah a, tualai ah Pu Son Kho Lian leh makai pawlkhat, Kawlgam saklam galkap phualpi pan alian pen Colonel Lun Tin, alian nihna Colonel Van Kulh, Chin Council Secretary Pu Tuang Hmung, Secretary nihna Pu Ngun To te kihel uh hi.
Tua Meeting ah U Ne Win in Pu Son Kho Lian kiangah Zozum pen amun dangah natuah dinguh deih ing ci hi. Tua ciangin Pu Son Kho Lian leh apawlte inzong koilai ah tuahleng lempen ding hiam ci-in hong khinkhai uh hi.
Tua Meeting manciangin Col. Lun Tin in Pu Son Kho Lian kiangah lunghimawh ngaihsut kei-in hih hiat hiat lel in, hih putekpa (Ne Win) pen alungsim hong kikhel kik lelding hi ci-in hehnem hi.
Col. Lun Tin zong agalkap phualpi ahi Mandalay atunzawh tawlkhat khit ciangin mundangah vazin hi. Tuakal in Col. Van Kulh in Pu Ngun To tawh naki gulluk in 'banghun ciang Zogam khuapi Haka ah tuahleng lemding hiam' cih nageel sim uh hi. Van Kulh leh Ngun To pen Haka tualsuak tuak ahi uh hi.
Tualeh Col. Lun Tin leh Pu Tuang Hmung akhualzin hun uh hong kituak khageih hi. Tualian leh, Van Kulh inzong amau galkap phualpi panin Kawlpi Zozum ah sikkhau saat (Telegram) pah in, Haka ah Zozum natuah un ci-in thupia hi. Tua sikkhau angah phet in Ngun To zong atungsiahpa omloh kal ahih mah bangin amathu in asun azan cilo in Zozum Haka ah natuah phangphang pah hi.
Tuahun pen Zogamah khualzin gamvakna ahaksat pen hun tuuklai tak ahi hi. Col. Lun Tin in tuathu atheih ciangin Kawlpi sikkhau saatpah hi. Tua sikkhau la pen Ngun To in nasel cip in, Zozum kituah amansiang d**g kuamah lak lo hi.
Tualaitak Kawlgam lokhawh singpuak nalam vaisai (Agricultural Department) te golhguk vai-in mindai uh a, tuavai ah Col. Lun Tin zong kihelkha citciat hi. Galkap sungpan Col. Lun Tin kikhawlsak ahih manin Zozum vai (Zogam khuapi kituahvai) zong kikan nawnlo, mitcip suak hi.
Hihbang teng hangin Haka in Zogam khuapi ngahkha a, Zomite in ipu ipate Shan te tawh anateen khopna gamnuam kikhahsuah taanlawh ta hi.
Athupi pen ah, tuahun masiah Haka ah Zozum kituah lo banah, Dr. Lian Hmung Sakhong gelh bangin Mangkangte hong tuncil pan Haka pen Zogam khuapi asuak hi peuhmah lo hi.
By: Dr.