29/08/2026
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਕਰੀਏ ਬੇਅੰਤੇ ਦੇ ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਤ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ 31ਵੇਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ — ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ,
ਫਰੈਂਕਫਰਟ, ਜਰਮਨੀ: ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੜ ਰਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ,ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਸਨੇਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇੰਤਾਹ ਹੋ ਗਈ ਇਸ ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ 31ਵੇਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ , ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਦੌਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਕੌਮ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭਰਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਵੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਬੇਹੱਦ ਦਰਦਨਾਕ ਸਮਾਂ ਵੇਖਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਗੁਆਏ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ, ਤਸ਼ੱਦਦ, ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਛੱਡੇ।
ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਹਰ ਲਾਪਤਾ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸੀ, ਹਰ ਟੁੱਟੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਉਜੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਦਰਦ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
31 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਦਮਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉੱਭਰੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਨਿਆਰੀ ਪਛਾਣ, ਸਵੈਮਾਣ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ, ਤੱਥਾਂ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਕਤ, ਦਮਨ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਦਾ ਲਈ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਫ਼, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਨਮਾਨ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਕ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਅਣਸੁਲਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਭੁੱਲੀਏ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰੀਏ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਨੂੰ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ, ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਸੰਕਟ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਵਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੱਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਸੰਘਰਸ਼, ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਹਾੜੇ ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਸਾਡੀ ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਬਰਾਬਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ?
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਮਿਲੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇ, ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਅ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਦ ਨਾ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਦਮਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ।
ਸੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਨਸਾਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਸੌਟੀ ਹੈ।
ਆਓ, ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ 31ਵੇਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਯਾਦ ਕਰੀਏ। ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿਣ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਬਰਾਬਰੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦ ਘਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀਏ।
ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ 31ਵੇਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ।
