Proteže se uz savsku obalu, od Pariske u podnožju Kalemegdanske tvrđave, pored obale Save i Savskog pristaništa Karađorđeva ulica nastala je istovremeno kada je stvoreno i naselje na Kalemegdanu.[3] Arhitektonska enciklopedija Beograda XIX i XX veka I, Beograd: Beogradska knjiga, str. 206). Na planovima grada iz doba vladavine princa Eugena Savojskog vidi se drum koji prati reku Savu i povezuje da
našnji Kalemegdan Gornji grad sa Savskim pristaništem.[4]
Od 1830. U novinskom članku jednih nemačkih novina iz 1834. godine navodi se sledeće: "Izvan bedema Beograda, kraj Save, mnogo se sad zida. Knez Miloš hoće, kao što se govori, novi Beograd ovde za svoju rezidenciju da osnuje."[5]
Deo grada na Savskoj padini, od Saborne crkve ka Savamali, nekada se nazivao Varoš-kapija po jednoj od četiri kapije kroz koje se, u vreme turske vladavine, ulazilo u beogradsku varoš. Ovaj deo varoši bio je nastanjen čisto srpskim stanovništvom, dok su na Dorćolu bili izmešani Srbi, Turci, Cincari i Jevreji. Zato je javni život Srba bio sabran upravo na Varoš-kapiji, pa se tu nalazilo i srpsko groblje, koje se prostiralo sve do Zelenog venca.[6] Groblje je 1828. godine premešteno sa Varoš-kapije na Tašmajdan i grad se pomerio prema reci Savi. Po uspostavljanju autonomije Kneževine Srbije (Hatišerifom iz 1830. godine) knez Miloš je, kako bi predupredio moguće nemire, odlučio da na savskoj padini osnuje srpsko naselje, čime je upravo na ovom terenu uspostavio osnovu novog grada, sa objektima u koje su smeštene sve institucije nove države. knez Miloš je naredio rušenje postojećih kuća i iseljavanje žitelja na Palilu,[7] kada je izvršena i prva urbanizacija Savamale.[8] Nakon naredbe kneza Miloša da se ovde nastane trgovci ovaj deo grada postaje glavna trgovačka četvrt Beograda, a nekada malo i zapostavljeno pristanište na Savi glavna kapija za trgovinu sa Evropom. Početak urbanizacije
Deo Karađorđeve oko Vučine kuće, Gradska opština Savski Venac
Uvođenje parobroda 1834. godine omogućilo je razvoj trgovine na Malom pijacu, dok su izgradnja pruge i zgrade Železničke stanice 1884. godine doprineli porastu značaja Beograda kao strateške veze između Evrope i Srednjeg istoka.[8] Savska luka je uslovila izgradnju đumrukane (carinarnice). [a] Ova zgrada bila je korišćena za potrebe uprave carine, zatim austrijskog konzulata, da bi 1841. u njoj bila održana i prva pozorišna predstava u Beogradu. Na Malom pijacu trgovac Ćira Hristić finansirao je izradu i postavljanje krsta od crvenog mermera kako bi "kada siđu sa broda, odmah uvideli da su u hrišćanskoj zemlji".[2] Krst je, prilikom izgradnje zgrade Beogradske zadruge i izmeštanja Malog pijaca, premešten u park kod hotela „Bristol“, gde se i danas nalazi.[9] Krst je ustanovljen za spomenik kulture i nepokretno kulturno dobro.[10]
Karađorđeva ulica je jedan od najboljih pokazatelja ekonomskog i kulturnog uspona tadašnjeg Beograda i nove države u celini. Uspostavljanjem nove vlasti u ovoj ulici počinju da se zidaju i nove građevine. Uglavnom su to jednospratne, porodične kuće dvojne namene, sa poslovnim prostorom u prizemlju i prostorom za stanovanje na spratu, uglavnom građene bondručnim sistemom.[8]
Sredina 19. veka
Kako piše Branislav Nušić u knjizi Stari Beograd, sve do četrdesetih godina 19. veka centar grada bio je „plato nad Savom, na kome se danas uzdiže Saborna crkva”, što je upravo prostor oko ulice Kralja Petra. na tom prostoru su se, osim Saborne crkve nalazili i dvor, mitropolija, škola, pošta, prva knjižara,[11] prvi hotel...[12]
U to doba na obali Save odvijao se gradski život i trgovina, što je kneza Miloša privuklo da na ovom prostoru planira izgradnju gradskog centra. godine na presto stupio Aleksandar Karađorđević, nije imao svoj dvor jer su svi dotadašnji konaci bili svojina Obrenovića. Zato je država kupila kuću na Terazijama, koju je sazidao Stojan Simić, na močvarnom terenu koji je poravnat i nasut.[13] [b] Premeštanjem dvora na Terazijama počinju svoje kuće da grade i drugi ugledni Beograđani, pa se tako i centar prestonice premestio iz ulice Kralja Petra.[14] Premeštanjem gradskog centra i trgovina se premešta u gornje delove varoši, pa značaj Karađorđeve ulice vidno opada. Sredinom 19. veka za gradnju počinju da se koriste čvrsti materijali, a za ukrašavanje fasada elementi klasičnih stilova.[8] Iako je Karađorđeva ulica bila trgovački centar, a ulica Kralja Petra administrativni, komunikacija između ove dve ulice nije bila rešena. Godinama su se Beograđani od pristaništa do tadašnjeg centra varoši peli blatnjavim stazama. Problem je rešio knez Mihailo 1860. Prateći sestru Perku Bajić do pristaništa shvatio je ovaj veliki problem građana i o svom trošku naručio kamene stepenice i novu kaldrmu do Save.[2]
Kraj 19. veka
Iako samo delimično uređena i neujednačenih arhitektonskih vrednosti, u poslednjoj deceniji 19. veka Karađorđeva postaje prava trgovačka ulica, puna dućana i magaza, sa Malim pijacom koja je dobila karakter trga. Preovladava akademizam skladnih arhitektonskih oblika i skromne dekoracije sa elementima neorenesanse i neobaroka. Revolucionarni napredak predstavlja i uvođenje tramvaja, 1892. Od kada postoji tramvaj u Beogradu, u početku na konjsku vuču, deo kultne linije broj 2 prolazi kroz ovu ulicu. Samo dve godine kasnije uvedena je električna tramvajska mreža, čime Beograd postaje jedan od prvih evropskih gradova sa električnim tramvajskim saobraćajem. Početak 20. veka
Đumrukana 1852. godine
Zgrada Beogradske zadruge
Hotel „Bristol”
Vučina kuća
Piloni Brankovog mosta (nekada Most kralja Aleksandra I
Krst sa Malog pijaca, danas u Parku Bristol
Početkom 20. veka ulica je regulisana. Godine 1899,[9] rušenjem Paranasovog hana koji ju je kod Malog pijaca delio na dva dela [v], postignut je kontinuirani tok saobraćaja. U Karađorđevoj se otvaraju poslovnice banaka, a tu se nalazi i hladno i toplo kupatilo. O popularnosti ovog prostora govori i cena kvadrata, koji je tada u Karađorđevoj bio pet p**a skuplji nego u Knez Mihailovoj ulici.[16]
Period od početka veka do Prvog svetskog rata karakteriše podizanje objekata javne namene, koji su Savamalu učinili najreprezentativnijim i najprestižnijim delom tadašnjeg Beograda. Iako je akademizam još uvek dominantan, pri dekoraciji se koriste i elementi secesije. Međuratni period
Period između dva svetska rata doneo je ekspanziju gradnje u celom Beogradu, pa tako i u Karađorđevoj ulici. Iako još uvek građene u duhu akademizma, fasade sadrže elemente secesije, nacionalnog stila ili najavljuju predstojeći modernizam, koji već od 30-ih godina počinje da dominira. Tridesetih godina 20. veka ulica dobija zeleno ostrvo po sredini, čime dobija bulevarski karakter, a Svetonikolski trg (nekad Mali pijac) uređen je kao park.[g][17]
Na uglu sa Crnogorskom se nalazila zgrada u kojoj se 1930-tih dogodila "poznata tragedija" porodice Nerandžića, Komesarijat parobrodske policije i fabrika boja i lakova "Moster" koja je izgorela u velikom požaru 1939.[18]
Poslednjeg ratnog leta, 1944, neformalno kupalište ispod ulice je bilo dosta posećeno, jer su se u blizini nalazila mnoga skloništa u slučaju bombardovanja.[19]
Savremeno doba
U periodu posle Drugog svetskog rata Karađorđeva ulica postaje tranzitna ulica za teretni saobraćaj, čime je njen izgled i značaj potpuno devastiran.[2]
Početkom 21. veka karađorđeva ulica počinje da dobija nove sadržaje – kulturne, ugostiteljske i turističke, tako da se i njena namena menja.[20] Godine 2017. najavljena je potpuna rekonstrukcija Karađorđeve ulice.[21] Rekonstrukcija je počela novembra 2018.[22] Rekonstrukcija je završena krajem avgusta 2019.[23] Radovi na trotoaru završeni su krajem januara 2020.[24]
Karađorđevom ulicom
Najstariji i najvredniji objekti u Karađorđevoj ulici su:
kuća porodice Žujović iz 1828. godine, devastirana 90-ih godina 20. veka (Karađorđeva 27)[25]
kuća Jakova Jakšića, podignuta 1832. godine[8]
kuća braće Marković iz 1852. godine[8]
kuća Katarine Jovanović (Karađorđeva 7)[26]
kuća Ljubomira Krsmanovića iz 1894. (Karađorđeva 59)[27]
zgrada Beogradske zadruge iz 1907. godine (Karađorđeva 48)
Hotel „Bristolˮ iz 1912. godine (Karađorđeva 50)
Vučina kuća iz 1908. godine (Karađorđeva 61-61a)
zgrada parnih mlinova braće Popović[8]
zgrada zadužbine Luke Ćelovića iz 1930. (Karađorđeva 65)[28]
piloni mosta Kralja Aleksandra I iz 1934. godine (danas Brankov most)
zgrada trgovca Dimitrija Birtaševića[8]
zgrada trgovca Alekse Pop Mitića[8]
Đumrukana (srušena u bombardovanju Beograda 1944. godine)[29]
Park Bristol
Krst sa Malog pijaca
Susedne ulice
Pariska
Velike stepenice
Male stepenice
Crnogorska
Svetozara Radića
Travnička
Kraljevića Marka
Hercegovačka
Hadži Nikole Živkovića
Koče Popovića
Kamenička
Zemunski put (priključak na Savski most)
Lička
Mihajla Bogićevića
Savski trg
Napomene
Kažu da je tokom izgradnje carine knez Miloš, u vaspitne svrhe, postavio "čengele" pored gradilišta kao upozorenje neimarima da ne zabušavaju.[2]
To je bio stari dvor, koji je posle ubistva kralja Aleksandra Obrenovića porušen.
Čuveni Paranosov han, u kome je odsedao i Vasa Pelagić, nalazio se na prostoru na kome se danas nalazi hotel „Bristol“,[2] po drugom izvoru han je srušen 1908[15]
danas park kod hotela „Bristol“[9]
Vidi još
Ulica kralja Petra (Beograd)
Spisak ulica Beograda
Spisak ulica Savskog venca
Spisak ulica Starog grada (Beograd)
Spisak spomenika kulture u Beogradu
