02/06/2026
Tarixi xəritələrdə Qərbi Azərbaycan reallıqları
Tarix yalnız yazılı mənbələrdə deyil, eyni zamanda xəritələrdə də yaşayır. Müxtəlif dövrlərdə tərtib olunmuş xəritələr xalqların məskunlaşma arealını, yaşayış məntəqələrinin adlarını, inzibati sərhədləri və bölgələrin etnik mənzərəsini əks etdirən mühüm tarixi sənədlər hesab olunur. Bu baxımdan Qərbi Azərbaycanla bağlı həqiqətlərin araşdırılması zamanı tarixi xəritələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif ölkələrin alimləri, səyyahları və kartoqrafları tərəfindən hazırlanmış xəritələr bugünkü Ermənistan ərazisində əsrlər boyu azərbaycanlıların yaşadığını, həmin torpaqlarda yüzlərlə Azərbaycan mənşəli yaşayış məntəqəsinin mövcud olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Tarixi mənbələr göstərir ki, indiki Ermənistan ərazisi uzun müddət Azərbaycan dövlətlərinin və türk-müsəlman əhalisinin sıx yaşadığı bölgələrdən biri olub. XVIII və XIX əsrlərə aid xəritələrdə İrəvan xanlığı, Naxçıvan xanlığı və Qarabağ xanlığı kimi inzibati-siyasi qurumların sərhədləri öz əksini tapmışdır. Bu xəritələrdə qeyd olunan yaşayış məntəqələrinin böyük əksəriyyəti Azərbaycan mənşəli adlar daşıyır. Sonrakı dövrlərdə aparılan məqsədyönlü siyasət nəticəsində həmin toponimlərin əksəriyyəti dəyişdirilmiş, tarixi adlar xəritələrdən silinməyə çalışılmışdır.
Qərbi Azərbaycanla bağlı həqiqətlərin təsdiqi baxımından Rusiya imperiyası dövründə hazırlanmış hərbi-topoqrafik xəritələr də mühüm əhəmiyyətə malikdir. Həmin sənədlərdə bölgənin etnik tərkibi, kənd və şəhərlərin adları, əhalinin məskunlaşma xüsusiyyətləri ətraflı şəkildə göstərilmişdir. Bu xəritələr sübut edir ki, XX əsrin əvvəllərinə qədər indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılar mühüm demoqrafik üstünlüyə malik olmuşlar. Sonrakı dövrlərdə deportasiyalar, etnik təmizləmə siyasəti və məcburi köçürmələr nəticəsində bu tarixi mənzərə dəyişdirilmişdir.
Qərbi Azərbaycan İcmasının fəaliyyətində də tarixi xəritələr mühüm yer tutur. İcma tərəfindən müxtəlif arxivlərdən əldə olunan sənədlər, xəritələr və digər materiallar beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edilir, Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin elmi əsaslarla təbliği istiqamətində ardıcıl iş aparılır. Bu materiallar tarixi ədalətin bərpası və soydaşlarımızın öz doğma yurdlarına qayıdış hüququnun müdafiəsi baxımından mühüm faktoloji baza yaradır.
Müasir dövrdə tarixi xəritələrin rəqəmsallaşdırılması və geniş auditoriyaya çatdırılması Qərbi Azərbaycan irsinin qorunmasına xidmət edir. Xəritələr üzərində aparılan tədqiqatlar bir daha göstərir ki, bu ərazilərdə Azərbaycan xalqının zəngin maddi və mənəvi irsi formalaşıb, minlərlə tarixi abidə, yaşayış məntəqəsi və mədəniyyət nümunəsi mövcud olub. Tarixi həqiqətlərin təhrif olunmasına baxmayaraq, xəritələr və digər sənədlər həmin reallıqların dəyişməz şahidi olaraq qalır.
Bu gün Azərbaycan dövləti Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində mühüm addımlar atır. Tarixi xəritələr isə bu fəaliyyətin ən etibarlı sübutlarından biri kimi çıxış edir. Onlar göstərir ki, Qərbi Azərbaycan torpaqları Azərbaycan xalqının əsrlər boyu yaşadığı, yaratdığı və inkişaf etdirdiyi tarixi yurd yerləridir. Bu həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması tarixi ədalətin bərpası və gələcək nəsillərin öz keçmişini daha dərindən öyrənməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
