25/04/2020
AMEA Genetik Ehtiyatlar İnstitutunun 3 yeni buğda sortu patentləşdirilərək rayonlaşdırılmışdır
AMEA Genetik Ehtiaytlar İnstitutu (GEİ) 65 ilə yaxındır ki, ölkədə ərzaq təhlükəsizliyinin təmini sahəsində aktiv fəaliyyət göstərir. İnstitut tərəfindən dəfələrlə beynəlxalq və yerli ekspedisiyalar təşkil edilmiş, strateji əhəmiyyət kəsb edən kənd təsərrüfatı bitkilərinin yerli sortlarının və onların yabanı əcdadlarının toplanılması həyata keçirilmiş, genetik pasportlaşdırılması aparılmaqla gələcək nəsillər üçün Milli Genbankda uzunmüddətli saxlanılması təmin edilmişdir.
Buğda bitkisi strateji ərzaq bitkisi hesab olunmaqla dünya əhalisinin un və un məlumatları ilə təminatında xüsusi çəkiyə malikdir. Hal-hazırda Genetik Ehtiyatlar İnstitutunun Milli Genbankında bütün yerli sortlar da daxil olmaqla buğda bitkisinə aid 3000-dən çox nümunə mühafizə olunmaqdadır. İnstitutda ilk molekulyar səviyyədə tədqiqatlar da buğda və onun yabanı əcdadı hesab olunan eqilops bitkisi üzərində aparılmış, bərk və yumşaq buğda növlərinə aid 1000, müxtəlif eqilops növlərinə aid isə 250-dən artıq nümunənin molekulyar marker və yeni nəsil sekvenser texnologiyasının müxtəlif üsulları (WGS, GBS, DArTseq, AmpliSeq) ilə genotipləşdirilməsi, abiotik və biotik stres amillərə qarşı davamlılıq genlərinə görə səciyyələndirilməsi həyata keçirilmişdir. GEİ son illərdə beynəlxalq təşkilatlarla da əlaqələrini xeyli genişləndirmiş, dünya buğda kolleksiyalarına və onların genom verilənlərinə çıxış imkanı əldə etmişdir. 2019-2020-ci illərdə 1500-dən artıq buğda nümunəsi ölkəyə gətirilərək onlar üzərində tədqiqat işlərinə başlanılmışdır. GEİ-də aparılan uzunmüddətli tətbiqi və fundamental tədqiqatlar nəticəsində çox sayda yeni buğda (Sevinc, Cəfəri, Arzu, Bol-buğda, Gürgənə-1, Zərdabi, Birlik, Qrekum-75/50, Kəhrəba, Qızılbuğda, Saray, Abşeron, Maya, Start və s.) sortları yaradılmış və onların geniş təsərrüfatlarda becərilməsi təmin edilmişdir.
2020-ci ildə Genetik Ehtiyatlar İnstitutu və Əkinçilik Elmi-Tədqiqat İnstitutunun alimləri tərəfindən 3 yeni buğda sortu (Korifey-88, Cənub, Mərcani buğda) patenləşdirilərək rayonlaşdırılmışdır. Yeni yarımpayızlıq bərk buğda sortu - Korifey-88 (Rüstəmov X.N., Əkpərov Z.İ., Təlai C.M., Əhmədov M.Q., Abdullayev A.M., Abbasov M.Ə., Axmedov M.A., Həsənova Q.M., Hacıyeva S.K., İbrahimov E.R.) VİR-in Dağıstan filialından (Rusiya) əldə olunmuş к-64409 var. leucurum (Mеksika) və к-23025 Susa var. falcatoleucomelan (Malta) sortlarının çarpazlaşdırılmasından alınmış hibrid xəttindən təkrar fərdi seçmə yolu ilə yaradılmışdır. Korifey-88 sortunun pоtеnsial məhsuldarlığı orta (54-58 s/ha), adaptivliyi yüksəkdir. Sabit məhsuldarlığı sünbüldə dənlərin sayının (63,4-101,8 ədəd) və kütləsinin (2,9-6,2 qram) çox yüksək olması ilə bağlıdır. Sünbüldə dənlərin sayına görə bərk buğda sortlarının lideridir. Azərbaycanın suvarılan düzən və nəmliklə təmin olunmuş dağətəyi bölgələrində becərilməsi tövsiyə olunur.
Yumşaq buğdanın Cənub (Abdullayev A.M., Əkpərov Z.İ., Təlai C.M., Rustamov X.N., Abbasov M.Ə., Şıxlinski H.M., Morqunov A.İ., Sadıqov H.B.) sortu beynəlxalq pitomniklərdən seçilmiş mürəkkəb hibriddən [(Uluqbey x Mexsikanskaya yarovaya liniya) x Sanzor 6] fərdi seçmə yolu ilə yaradılmışdır. Cənub sortu ortaboyludur (92,6-116,5 sm), kollanması yüksəkdir. Yüksək aqrofonda yatmaya davamlıdır, yarımpayızlıq, orta yetişkəndir (210-218 gün). Cənub sortunun potensial məhsuldarlığı yüksəkdir (67,2 s/ha). Müsabiqəli sortsınağında üç illik orta məhsuldarlığı 63,2 s/ha, standart Aran (59,2 s/ha) sortundan 4,0 s/ha çox olmuşdur. Tədqiqat illərində sarı və qonur pas xəstəliklərinə davamlılıq göstərmişdir. Cənub sortunun Respublikanın suvarılan düzən və dağətəyi dəmyə bölgələrində becərilməsi təklif olunur.
Payızlıq yumşaq buğdanın yeni “Məcranı buğda” sortu (Z.İ.Əkpərov, S.M.Məmmədova, S.İ.Hüseynov, F.Ş.Mahmudov, S.K.Hacıyeva, E.R.İbrahimov) Əkinçilik ETİ Cəlilabad Bölgə Təcrübə Stansiyasında, Milli Genbankda saxlanılan Ferrigineum (Rusiya) X Bəyaz (Azərbaycan) sortlarının çarpazlaşdırılmasından alınmış hibrid xəttindən fərdi seçmə yolu ilə yaradılmışdır. Sort orta boyludur (80- 86 sm), tez yetişəndir (205-207 gün), sünübüldə dənlərin sayı 42-49 ədəddir. Yetişmə dövründə sünbülcükləri qapalı olduğundan dən tökülməyə, gövdəsinin mexaniki toxuması möhkəm olduğundan yatmaya tam davamlıdır. Qışlamanı yaxşı keçirdiyinə görə məhsuldar kollanması digər sortlardan yüksəkdir (4,0-4,5 ədəd). Bitkilərin intensiv piqmentləşməsinə görə fotosintetik proseslər daha aktiv gedərək, bitkilərin uzun müddət yasıl qalmasına səbəb olur. Sünbülləmə - çiçəkləmə dövründə quraqlıq və yüksək hərarət streslərinə dözümlülük və mühitin nəmliyindən daha səmərəli istifadə hesabına dəni tam doldurur. Potensial məhsuldarlığı 46,0-48,0 s/ha təşkil edir. Unlu şehə və septorioza davamlı, sarı pasa tam tolerantdır. Məcranı buğdanın respublikanın nəmliklə təmin olunmayan dağlıq və dağətəyi quraq dəmyə bölgələrində becərilməsi təklif olunur.
