18/09/2014
Uzun Ömrün Akkordları...
18 Sentyabr dahi bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi Üzeyir Hacıbəyovun anadan olduğu güngür. Ulu Öndər Heydər Əliyevin 1995 – ci il fərmanı ilə bu gün Üzeyir Musiqi Günü kimi qeyd olunur.
Azərbaycan mədəniyyətinin tarixində böyük bəstəkar, opera sənətinin banisi və klassik yaradıcısı olan Üzeyir Hacıbəyov sağlığında varlığı, öləndən sonra şərəfli adı ilə doğma xalqımızın adını ucaldan nadir istedadlardan biridir. Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan kəndinə maarif işığını aparan fədailərdən, uşaqlarımız üçün ilk dərsliklərin müəlliflərindən biri olmuş, ilk notlu orkestrin, çoxşaxəli xorun, musiqi məktəbinin, konservatoriyanın təşkilatçısı olmuşdur. Başqa sözlə desək, Üzeyir Hacıbəyovun özü Azərbaycanın ilk konservatoriyası olmuşdur. Dahi bəstəkar Azərbaycan musiqisinin ən yaxşı ənələrini davam etdirməklə bərabər, bu musiqini dünya sahəsinə çıxarmış, yeni formalı və yeni məzmunlu musiqi əsərləri yaratmışdır.
Üzeyir bəy Əbülhəsən oğlu Hacıbəyov 18 Sentyabr 1885 – ci il də Ağcabədidə anadan olmuşdur. 1899 – 1904 – cü illərdə Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil alan Üzeyir Hacıbəyovun dünyagörüşünün formalaşmasında həmin seminariya böyük rol oynamışdır. Üzeyir Hacıbəyov seminariya illərində qabaqcıl dünya mədəniyyəti ilə yaxından tanış olmuşdur. O, burada Avropa musiqi klassiklərinin əsərlərini mənimsəmiş, skripka və baritonda çalmağı öyrənmiş, xalq mahnı nümunələrini nota köçürmüşdür.
Üzeyir Hacıbəyovun 1908 – ci il Yanvarın 12 – də Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında göstərilən “Leyli və Məcnun” operası təkcə Azərbaycanda deyil, bütün müsəlman Şərqində opera sənətinin əsasını qoymuşdur. Hacıbəyov operanın liberettosunu Füzulinin eyni adlı poeması əsasında yazmışdır. Bundan sonra Üzeyir Hacıbəyov yeddi ilin ərzində bir – birinin ardınca beş opera və üç operetta yaratmışdır. “Şeyx Sənan” (1909), “Rüstəm və Söhrab” (1910), “Şah Abbas və Xurşud banu” (1912), “Əsli və Kərəm” (1912), “Harun və Leyla” (1915) muğam operaların librettosunu xalq dastanları və rəvayətlər, Firdovsinin "Şahnamə" əsərinin motivləri əsasında yazmışdır. Üzeyir Hacıbəyov həmçinin, Azərbaycanda musiqili komediya janrının yaradıcısıdır. Onun “Ər və arvad” (1909), “O olmasın, bu olsun” (1910), “Arşın mal alan” (1913) musiqili komediyalarında inqilabdan əvvəlki Azərbaycan məişəti, xalq adət və ənənələri öz əksini tapmışdır. Bu əsərlər xalq arasında tez bir zamanda geniş şöhrət qazanmış və indiyə qədər səhnəmizdə müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmaqdadır. Ancaq öz sənətini hədsiz məhəbbətlə sevən, onun xalq üçün böyük əhəmiyyətini başa düşən bir adam bu qədər gərgin və belə tükənməz ilhamla çalışa bilərdi.
Üzeyir Hacıbəyov dünya opera sənətində elə nadir bəstəkarlardandır ki, musiqi yaradıcılığında da, ədəbi yaradıcılığında da parlaq istedad nümayiş etdirmişdir. Ümumdünya musiqi formalarının Azərbaycanda təzə – təzə təqsdiq olduğu bir dövrün dahiyanə proqram əsəri, şübhəsiz ki, “Koroğlu” operasıdır. Üzeyir Hacıbəyov yaradıcılığının zirvəsini təşkil edən “Koroğlu” operası (librettosu H. İsmayılov və Məmməd Səid Ordubadinindir) 1937 – ci il Aprelin 30 – da Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında ilk dəfə tamaşaya qoyulmuşdur. Azərbaycan opera sənətinin incilərindən sayılan bu operada Üzeyir bəy ilk dəfə olaraq klassik opera formasına riayət edərək bitkin ariyalar, kütləvi xor səhnələri, müxtəlif ansambllar, balet nömrələri, reçitativlər yaratmışdır.
Azərbaycan musiqisində köklü dönüş yaratmış Üzeyir Hacıbəyov böyük musiqişunas alim idi. O, müasir Azərbaycan elmi musiqişunaslığının əsasını qoymuş, musiqiyə dair çoxlu məqalələr yazmış, tədqiqatlar aparmışdır. Üzeyir Hacıbəyov xalq çalğı alətləri orkestri üçün “Cahargah”, “Şur” fantaziyalarının, “Aşıqsayağı” trionun, “Çırpınırdı Kara dəniz”, “Şəfqət bacısı” və digər mahnıların, “Sənsiz”, “Sevgili canan” romanslarının müəllifidir. Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, həm də yeni Azərbaycan Respublikasının Dövlət himnlərinin musiqisinin müəllifidir.
Üzeyir Hacıbəyov o cür xoşbəxt sənətkarlardan və ictimai xadimlərdəndir ki, zaman keçdikcə böyüklüyü, fəaliyyətinin mütərəqqi və humanist mənası daha parlaq şəkildə gözə dəyməkdədir. Onun zəngin irsi indi də diqqəti cəlb edir və mündəricə genişliyi, dərin mənası ilə bizi heyran buraxır. Bu zəngin mədəni irsin əhəmiyyətli bir hissəsini publisistika təşkil edir. Üzeyir bəy “Molla Nəsrəddin”, “Həyat”, “İrşad”, “Tərəqqi”, “Həqiqət”, “İqbal” və sair qəzet və jurnallarda çap etdirdiyi saysız – hesabsız publisistik yazılarda Azərbaycan xalqının həyatının, mübarizəsinin, təfəkkürünün ən müxtəlif sahələrini və problemlərini işıqlandırmışdır. Böyük bəstəkar və yazıçının yaradıcılığı xalqımızın azadlıq mübarizəsinə xidmət etmişdir və bu gün də öz ictimai, tərbiyəvi əhəmiyyətini itirməmişdir.
Üzeyir Hacıbəyov 1948 – ci il Noyabr ayının 23 – də Bakıda vəfat etmişdir. Onun dəfn günü on minlərlə insan bəstəkarı son mənzilə yola salmaq üçün Bakı küçələrinə çıxmışdı.
