Perandoret ilir

28/04/2026

https://www.facebook.com/share/r/1bjfuv89Lb/

28/04/2026

https://www.facebook.com/share/p/1GY6dyMQYx/

Nëse mendoni se rrugëtimet drejt majave janë të vështira sot, njihuni me historinë e Anastasit I, djalosh*t nga qyteti i Durrësit (Dyrrachium), i cili nga një familje e thjeshtë ilire arriti të ulej në fronin më të lartë të botës së asaj kohe: Perandorinë Bizantine. Kjo është historia e shqiptarit që diktoi fatet e Europës dhe Azisë për dekada me radhë.
Anastasi nuk ishte një njeri i zakonshëm, madje as në pamje. Ai njihej me nofkën "Dicorus" (me dy bebëza), pasi kishte njërin sy të zi dhe tjetrin blu të hapur. Në atë kohë, ky tipar unik shihej nga populli si një shenjë hyjnore, një paralajmërim se ky njeri ishte i paracaktuar për të udhëhequr botën. Bukuria dhe misteri i tij e bënë atë një nga figurat më karizmatike të historisë antike.
Kur Anastasi I mori pushtetin në moshën 61-vjeçare, perandoria ishte në prag të kolapsit ekonomik. Arkka e shtetit ishte e zbrazur nga luftërat dhe korrupsioni. Por, me një mendje prej gjeniu financiar, ai kreu reforma që sot studiohen në histori: hoqi taksat e rënda për të varfërit dhe ndërtoi një sistem të ri monetar. Rezultati? Kur ai ndërroi jetë, e la arkën e shtetit me mbi 145 ton ar, duke i dhënë Bizantit stabilitetin që do t'i duhej për të mbijetuar për shekuj me radhë.
Përveç ekonomisë, Anastasi ishte një ndërtues i palodhur. Ai ngriti "Muret e Anastasit" për të mbrojtur Kostandinopojën, mure që u bënë legjendare për qëndrueshmërinë e tyre. Ai kurrë nuk e harroi origjinën e tij; gjatë sundimit të tij, Durrësi u shndërrua në një nga qytetet më të fortifikuara dhe më të rëndësishme të Ballkanit.
Anastasi I është prova e gjallë se rrënjët shqiptare kanë prodhuar liderë që kanë ndryshuar rrjedhën e historisë globale. Nga një provincë e vogël ilire, ai u ngjit në majën e globit duke treguar se inteligjenca dhe ambicia nuk kanë kufij. Ndonëse historia e sotme e përmend pak, pesha e tij në qytetërimin europian është e jashtëzakonshme.
Një shqiptar që bota e njohu si Perandor, e ne duhet ta njohim si Hero të Mendjes!

23/04/2026

https://www.facebook.com/share/p/18fTZQyR6q/

Fushatat e Xhon Kantakuzenit kundër shqiptarëve

Perandori bizantin Xhon VI Kantakuzeni duke kryesuar sinodin (ngjyrë mbi pergamenë)
Biblioteka Kombëtare e Francës, Paris

Tipik për shumë prej referencave të shkurtra për shqiptarë në kronikat bizantine, është teksti i mëposhtëm i perandorit bizantin Xhon VI Kantakuzeni (John VI Kantakouzenos, 1347-1355), Historia e të cilit mbulon vitet 1320-1356. Këtu, si edhe në tekste të tjera, fiset shqiptare përshkruhen si nomadë të egër dhe të pabindur, që jetonin në zona malore gjatë muajve të verës dhe migronin në ultësira gjatë dimrit.

Nga: Xhon Kantakuzeni
Përgatiti dhe përktheu në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie[1] (1328, 1332, 1336: John Cantacuzene: Unruly Nomads Pay Homage to the Emperor)

Ndërsa perandori po kalonte rreth tetë ditë në Ahrid (Ohër), nomadët shqiptarë që jetonin në rajonin e Deabolisit (Devoll) u paraqitën para tij, ashtu si edhe ata nga Koloneia (Kolonja) dhe ata nga rrethinat e Ohrit.[2] Ata i bënë homazh perandorit dhe i ofruan me dëshirë shërbimet e tyre. Ata që jetonin më larg, në kufijtë e Perandorisë Bizantine, u urdhëruan me letra nga perandori të nxitonin drejt Selanikut për të bërë homazh, gjë që e bënë pak më vonë.

Ndërsa perandori po qëndronte në Thesali,[3] shqiptarët e pabindur që jetonin në malet e Thesalisë u paraqitën para tij, të cilët, sipas prijësve të tyre fisnorë, quhen malakasianë, bujanë dhe mesaritë dhe numri i të cilëve arrin në 12 mijë. Ata i bënë homazh perandorit dhe premtuan t’i shërbenin, pasi kishin frikë se do të shfaroseshin nga bizantinët me fillimin e dimrit, duke qenë se jetonin jo në qytete, por në male dhe në zona të paarritshme. Meqenëse duhet t’i braktisin këto rajone gjatë dimrit për shkak të të ftohtit dhe borës, e cila bie në sasi të jashtëzakonshme në këto zona, ata besonin se do të binin lehtësisht pre e tyre.

Pak kohë më pas, guvernatorët e pjesëve perëndimore të perandorisë raportuan se nomadët shqiptarë nga Balagrada (Berati) dhe Kanina,[4] të cilët ngrihen shpejt në armë dhe janë të paqetë nga natyra, kishin shkelur traktatet me perandorin, duke sulmuar dhe plaçkitur në mënyrë të egër qytetet atje. Ata kishin guxuar të bënin të njëjtën gjë edhe më herët, kur një numër i madh njerëzish u bashkuan dhe plaçkitën qytetet, derisa perandori dërgoi një ushtri kundër tyre, duke i detyruar të qetësoheshin dhe të mos u shkaktonin më padrejtësi banorëve të qyteteve të Perëndimit.

Por, kur erdhi vera, sapo ushtria e perandorit u shpërnda dhe ushtarët u kthyen në shtëpitë e veta, ata nuk mund të mbaheshin më nën kontroll dhe filluan të shkatërronin qytetet me plaçkitje dhe sulme të hapura. Tani, shumë prej tyre u bashkuan dhe shkaktuan shkatërrime të mëdha në Berat, Kaninë, Kleisurë (Këlcyrë) dhe në një fortesë të quajtur Skreparion (Skrapar). Pas sulmeve të përsëritura, ata pushtuan edhe Timorosin (Tomori), një fortesë në perëndim të vendit jo larg Beratit, dhe u fortifikuan në të. Për këto arsye, perandori vendosi të ndërmarrë një fushatë kundër tyre.[5]

Meqenëse Duka Xhon,[6] sundimtari i Akarnanisë, veçse kishte vdekur në atë kohë, perandori nxitoi të arrinte në Perëndim, pasi shpresonte ta vinte Akarnaninë nën kontrollin e tij. Gjatë përgatitjeve, ai mendoi se ishte ide e mirë të sillte një forcë ndihmëse këmbësorësh turq nga Jonia për të shtypur shqiptarët. Meqenëse këta të fundit jetojnë në zona malore të larta dhe të paarritshme, me shumë shtigje të fshehta dhe strehime, ata nuk mund të mposhten nga kalorësia, sidomos pasi në verë ngjiten në majat e maleve ku, për shkak të terrenit natyror, edhe këmbësorët e kanë të vështirë, pasi mbrojtësit mund të qëllojnë nga lart. Prandaj, ai dërgoi një emisar tek Umuri[7] dhe kërkoi një forcë ndihmëse këmbësorësh. Umuri i priti me kënaqësi përfaqësuesit e perandorit, pasi e konsideronte nder të bënte diçka për të dhe i dërgoi menjëherë trupat në Selanik.

Pak më vonë, vetë perandori arriti atje me forcat e tij bizantine, mori me vete aleatët turq dhe marshoi përmes Thesalisë kundër shqiptarëve. Duke shkatërruar tokat e tyre, ai përparoi deri në Epidamnos (Durrës) dhe shumë shqiptarë u vranë. Kur morën vesh për përparimin e perandorit, duke supozuar se ushtria e tij përbëhej vetëm nga kalorësia bizantine, ata u tërhoqën në male dhe në zonat e tyre të paarritshme, duke besuar se kështu do t’i shpëtonin shfarosjes. Megjithatë, ata u sulmuan nga forcat e lehta turke dhe nga harkëtarët, të cilët veprojnë në mënyrë të lakmueshme në zona të vështira, dhe u mundën lehtësisht, jo vetëm sepse ishin të paarmatosur, por edhe sepse u kapën në panik nga sulmi i papritur i barbarëve.

Shumë shqiptarë u vranë ose u zunë robër. Ata që arritën të shpëtonin lanë pas gratë, fëmijët dhe pasuritë e tyre dhe u strehuan në zona të largëta. Turqit i skllavëruan gratë dhe fëmijët e tyre, megjithëse anëtarë të tjerë të fiseve të tyre, që mbanin marrëdhënie të mira me perandorin, arritën të shpëtonin disa prej tyre duke i marr me haraç nga turqit. Edhe vetë perandori lejoi që për shumë prej tyre të merrej haraçi, kur të afërmit e tyre erdhën tek ai dhe iu lutën për lirimin e tyre. Madje, ai do të kishte lejuar haraçin për edhe më shumë, madje të gjithë, po të kishin ardhur në kohë ndërsa turqit ishin ende nën komandën e tij. Por, meqenëse kërkuesit erdhën pas largimit të turqve, ai mundi të shpëtonte vetëm një pjesë të robërve. Shumica e tyre u dërguan në Lindje si skllevër.

Vetë bizantinët nuk i skllavërojnë njerëzit. Nuk u lejohet ta bëjnë këtë, përveç nëse janë barbarë që refuzojnë të besojnë në shpëtimin e Krishtit, Shpëtimtarit tonë. Megjithatë, ata morën në zotërim tufa të panumërta bagëtish, për të mos përmendur shumë pajisje shtëpiake dhe sende të tjera. Madje u tha, dhe raportet u vërtetuan më pas, pasi të prekurit nga fatkeqësia iu drejtuan perandorit dhe i paraqitën humbjet e tyre, se forcat bizantine kishin kapur treqind mijë krerë bagëti, pesë mijë kuaj dhe një milion e dyqind mijë krerë dele.

Ushtarët, sigurisht, nuk ishin në gjendje të merrnin me vete aq shumë kafshë, prandaj thjesht i dëbuan pronarët dhe i lanë kafshët pa barinj, në mëshirë të fatit. Banorët e qyteteve që më parë ishin plaçkitur nga shqiptarët dolën dhe morën në zotërim aq kafshë sa dëshironin, pa i ndaluar askush. Edhe pronarët e mëparshëm, pasi kishin premtuar nënshtrim dhe besnikëri ndaj perandorit, u lejuan të rimerrnin shumë nga kafshët që i gjenin duke bredhur lirshëm në gryka dhe lugina. Ata gjithashtu blenë shumë kafshë nga ushtarët, të cilët kërkonin një monedhë ari për çdo pesëqind krerë dele ose për çdo njëqind krerë bagëti.

Megjithëse ndër trupat më parë ishte zakon që të lihej mënjanë një e pesta e plaçkës, qoftë e madhe apo e vogël, si tribut për perandorin, dhe një pjesë e barabartë për prijësin e madh (Domestikos), i cili ishte komandanti i përgjithshëm i gjithë ushtrisë, pothuajse askush nuk merrej me këtë zakon dhe askush nuk i detyronte ushtarët të ndanin një të pestën e fitimeve. Atyre u lejohej të merrnin sa të donin nga plaçka, sikur ajo të rridhte lirshëm në sasi të pakufishme.

Të tilla ishin dhunimet e kryera më parë nga shqiptarët kundër banorëve të perëndimit dhe i tillë ishte ndëshkimi për padrejtësitë e tyre. Qytetet që kishin vuajtur më parë prej tyre përfituan dyfish, me gëzim të madh. Nga njëra anë, u çliruan nga sulmet shqiptare dhe, nga ana tjetër, patën mundësinë të përfitonin nga prania dhe kujdesi mbrojtës i perandorit. Për këtë arsye, ata ishin edhe më të gëzuar dhe festuan si kurrë më parë. Që nga koha e perandorit Manuel Komneni[8] deri tek ajo e perandorit Andronik Palaeologut,[9] asnjë perandor tjetër bizantin nuk i kishte vizituar ndonjëherë dhe nuk kishte treguar një kujdes të tillë ndaj tyre. Ndërsa ai ishte aty, ata e konsideronin perandorin si një qenie të mbinatyrshme.

Pasi shqiptarët u mundën, perandori i dërgoi në shtëpi aleatët e tij turq, të cilët kaluan përmes Thesalisë dhe Botisë drejt Selanikut dhe prej andej lundruan përsëri për në Joni. /Telegrafi/

[1] Fragment nga: John Cantacuzenus: Geschichte, Stuttgart 1982, I, f. 190 = Lib. 1, 55, f. 279, rr. 22sq.; II, f. 107 = Lib. II, 28, f. 474, rr. 9-19; II, f. 120-123 = Book II, 32, f. 495-499. Përkthyer nga Robert Elsie. Fillimisht botuar në R. Elsie: Early Albania, a Reader of Historical Texts, 11th - 17th Centuries, Wiesbaden 2003, f. 14-17.

[2] Takimi vlerësohet të ketë ndodhur rreth shkurtit të vitit 1328.

[3] Mbase në fund të vjeshtës së vitit 1332.

[4] Kalaja e Kaninës ndodhet disa kilometra mbi Vlorë në bregdetin jugor të Shqipërisë.

[5] Ekspedita ndoshta u zhvillua në pranverën e vitit 1336. Kr. J. Cantacuzenus 1986, f. 232.

[6] Giovanni Orsini.

[7] Aydınoğlu Gazi Umur Bey (c. 1309–1348)

[8] Manuel I Comnenus (r. 1143-1180) vizitoi Vlorën në verën e vitit 1149.

[9] Andronicus III Palaeologus (r. 1328-1341).

19/04/2026

https://www.facebook.com/share/p/1E7fD3JtiZ/

Mbretëresha Ilire Teuta, në një gravurë të shekullit të 16-të, nga Antonio Salamanca. (TEV[U]C[T]A ILLYRICA).

Imazhin e kemi bërë me ngjyra nëpërmjet inteligjencës artificiale AI.

22/02/2026

https://www.facebook.com/share/p/1AYUjMwuAK/

AURELIANI, SHPËTIMTARI I PERANDORISË ROMAKE, I MBIQUAJTUR "RESTITUTOR ORBIS", ISHTE BIR FSHATARËSH ILIRË. I PARI QË NDËRTOI MURET E ROMËS, SIÇ JANË SOT...

AURELIANI (270–275 pas Krishtit)
Pasardhësi i Klaudit ishte një fshatar ilir, i quajtur Aurelian, i cili u dëshmua si një nga gjeneralët më të aftë të linjës perandorake. Aureliani i mundi gotët, por kuptoi domosdoshmërinë e braktisjes së bregut verior të Danubit. Ai mposhti gjithashtu alemanët; por, duke u thirrur diku tjetër, la dy nga gjeneralët e tij për të përfunduar shkatërrimin e tyre. Barbarët depërtuan linjat romake; dhe vetëm pas tri betejave të përgjakshme (në Placentia, Pisa dhe Pavia) ata u thyen përfundimisht.
Pasi rivendosi paqen në Perëndim, ai marshoi kundër Zenobisë, mbretëreshës së Palmirës, e cila kishte trashëguar atë mbretëri pas vdekjes së bashkëshortit të saj, Odenatit. Te kjo zonjë Aureliani gjeti një kundërshtare të denjë, aftësia politike e së cilës bëhej edhe më e shkëlqyer nga drejtësia dhe guximi i saj. E mundur në fushëbetejë, ajo u fortifikua në Palmira, e cila u pushtua pas një rrethimi dhe, pasi u rebelua sërish, u shkatërrua. Zenobia u dërgua në Romë, ku zbukuroi triumfin e Aurelianit dhe iu lejua të jetonte në një pozitë private.
Aureliani ishte i pari që ndërtoi muret e Romës në pozicionin e tyre të sotëm. Ato janë rindërtuar disa herë që atëherë, por mbi të njëjtat linjëzime. Ai ishte i angazhuar në një ekspeditë kundër Persisë kur u vra.
FB: Thënie për shqiptarët
__________
Titulli: Rome, from the Earliest Times Down to 476 A. D.
Autori: Robert Franklin Pennell
Botuesi: John Allyn, Boston, 1880

29/01/2026

https://www.facebook.com/share/1BsCaFFxWQ/

Monedha apo paraja e mbretit iliro-shqiptar ‘ΒΑΡΓΥΛ’ i nxjerr sërish bojën gjuhës greke
LAJMI NE KOMENT 👇

26/01/2026

https://www.facebook.com/share/16dt8ivKhV/

ALTARI I TURIÇEFCIT – ZEUSI ILIR DHE GJENIU I TROJEVE ILIRE
Në fshatin Turiçefc të Drenicës është gjetur një altar i lashtë kushtuar hyjnisë më të lartë qiellore ilire dhe Gjeniut të trojeve ilire. Ky altar nuk flet për hyjni të huaja, por për besimin vendas ilir, të rrënjosur thellë në këtë tokë shumë përpara çdo ndikimi të jashtëm.
Formula “më i miri, më i madhi” i referohet Zeusit ilir – hyjnisë supreme të qiellit, rendit dhe fuqisë hyjnore, ashtu siç është nderuar nga popullsitë ilire në hapësirat e tyre autoktone. Ky Zeus nuk është figurë olimpike greke, por hyjni vendase, e lidhur me tokën, malin, rendin natyror dhe betimin.
Po aq domethënës është përmendja e Gjeniut të trojeve ilire - (Genio loci Illyrici) - shpirti mbrojtës i vendit, i tokës dhe i bashkësisë. Këtu hyjnia nuk është abstrakte, por territoriale: ajo jeton në vend, e ruan atë dhe e shenjtëron. Ky koncept është thellësisht ilir dhe lidhet drejtpërdrejt me vazhdimësinë kulturore dhe shpirtërore të kësaj treve.
Altari i Turiçefcit dëshmon se Drenica ishte hapësirë e shenjtë ilire, me kulte të veta, me hyjni të veta dhe me një vetëdije të qartë për identitetin dhe tokën. Ky është një dëshmi e rrallë materiale që flet për besimin ilir nga brenda, jo përmes interpretimeve të huaja.
Kjo tokë nuk ka qenë kurrë pa zot.
Zoti i saj ka pasur emër, vend dhe kujtesë.

Foto: ilustrim bazuar ne origjinalin

10/01/2026

https://www.facebook.com/share/p/185LcHyXDk/

Iliria në mbretërimin e Bardhylit, fakte e dilema

05/01/2026

Jo me perralla anadollake.
Vatikani lejoi para 400 vjeteve shkollimin shqip dhe e beri shqipen gjuge zyrtare te Vatikanit. Te krishtereve myslimane luftuan kunder turqve, bashke themeluan shkolla shqipe, bashke krijuan alfabetin, bashke shpallen pavaresine, bashke luftuan kunder rebelimit haxhiamilist bashke
Vatikani mbrojti shqiptaret qe jetonin ne Serbi, e Mal te Zi. Vatikani vndosi ipeshkev shqiptar ne Kosove, denoncoi krimet serbo-malazeze ndaj shqiptareve. Rol ne mbrojtjen e çeshtjes se Kosoves kunder pushtimit serb, mbeshteti Presidentin Rugova etj.

03/01/2026

https://www.facebook.com/share/17sx8AhqXq/

BIRRA ILIRE SABAIA ,PARABIAS DHE KAMON NGA VITI 700 p.e.s

16/12/2025

DIOKLECIANI - BURRI I SHEKULLIT TË ARTË

Diokleciani lindi në Salona të Dalmacisë ilire (Split) më 22 dhjetor 245
Vdiq po aty më 3 dhjetor 313
Perandor: 20 nëntor 284 – 1maj 305

Familja:
Babai ka mbetur i panjohur; nëna quhej Dioclea; gruaja ishte Prisca, me të cilën pati vetëm një vajzë, Galeria Valeria, bashkëshorte e perandorit Galeri.Priska u internua në Siri dhe pastaj u arrestua dhe u dënua me vdekje prej perandorit Licinus, në vitin 315.
Historia e vajzës Valeria është tragjike dhe interesante njëherësh. Jeta dhe vdekja e saj u diktuan tërësisht nga politika, pavarësisht se ajo pati pak ndikim në kontrollin e ngjarjeve që influencuan në jetën e saj.

Titujt Perandorak:
Imperator Caesar Caius Aurelius Valerius Diokletianus, Piu Felix Invictus Augustus, Pater Patriae, Pontifex Maximus, Germanicus Maximus (gjashtë herë), Sarmanticus Maximus (katër herë), Persicus Maximus (dy herë), Britanicus Maximus, Carpicus Maximus, Armenicus Maximus, Medicus Maximus, Adiabenicus Maximus, Tribunicea Potestatis (njëzet e një herë) Consul (dhjetë herë) dhe Proconsul.

Titujt perandorak pas tërheqjes: Senior Augustus, Pater Imperatorum et Caesarum.

Veçanësitë:
- Dëshmitari suprem i madhështisë, njëri ndër tre perandorët që historia romane admiron më tepër.
- Ashtu si Augusti në fillim, edhe Diokleciani në kohën e tij, për revolucionin e thellë që i bëri organizimit shtetëror, konsiderohet si themeluesi i një perandorie të re.
- I vetmi perandor i Romës që e ka lëshuar vullnetarisht pushtetin.
- E kanë quajtur “Burri i shekullit të artë”, për të dëshmuar madhështinë e revolucionit dioklecianas të shtetit dhe shoqërisë.

Fati hyjnor, apo vetëdija e gjenialitetit të vet.
Duhet të ketë qene fati hyjnor, ose vetëdija për gjenialitetin e vet, që e ka nxitur të riun Diokles të orientohet në karrierën ushtarake. Ai rridhte nga një familje me origjinë të ulët shoqërore. I ati kishte qenë skllav dhe më vonë e fitoi lirinë, duke u bërë administrator i pronave të senatorit romak, Anulinus. Vetë Diokles hyri në ushtri dhe bëri karrierë të shpejtë: nga ushtar i thjeshtë në pjestar i trupave të elitës, guvernator i Mesisë, konsul dhe komandant i Gardës Imperiale nën perandorin Karus.
Pak pas rënjes së Ctesiphonit, në zemër të perandorisë p***e, Karus vdiq në tentën e vet, në kampin ushtarak, të ngritur pranë Tigrit, në verën e vitit 283. Pati fjalë se ishte vrarë nga rrufeja, apo se ishte viktimë e një komploti të organizuar nga prefekti i tij pretorian, Aper.
Me vdekjen e të atit, Numeriani u gjend papritmas në krye të forcave ushtarake, pavarësisht se i’a la komandën vjehërrit të tij, prefektit pretorian, Arrius Aper, i cili pa ndonjë arësye të madhe organizoi tërheqjen e ushtrisë për në Evropë. Gjatë tërheqjes, Perandori i sëmurë prej infeksionit të syve qëndroi i izoluar në tentën e vet. Ai ndoshta qe vrarë prej vjehërrit ambicioz që synonte t’i zinte vendin. Në të vërtetë, Diokleciani e akuzoi publikisht prefektin Aper për vrasjen e Perandorit dhe si dënim për këtë krim e vrau me dorën e vet përpara trupave ushtarake. Me vdekjen e perandorit Numerian, askush nuk bëri përpjekje që të ndërmjetësonte në zgjidhjen e problemit të fronit. Ligjërisht perandor ishte Karini, por gjeneralët e ushtrive të Lindjes emëruan njeriun e tyre, Dioklecianin. Kështu Perandoria Romake kishte dy sundues: Karinin dhe Dioklecianin.
Me të marrë njoftimin, perandori Karin niset për luftë kundër tij dhe të dy ushtritë po i afroheshin njëra tjetrës drejt një beteje të pashmangëshme. Duke përfituar nga situata, një gjeneral ilir, Sabinus Julianus, i quajtur ndryshe Juliani i Panonisë, u shpall August prej trupave të veta. Karini në rrugë e sipër e mundi uzurpatorin lehtësisht në Verona dhe pastaj vazhdoi rrugën. Në lumin Margus (Morava) të dy ushtritë u përballën me njëra tjetrën. Këtu Karini u vra prej ushtarakëve të vet.
Historianët e kanë quajtur ngjitjen e Dioklecianit në fron “një rast fatlum për Romën” dhe se “me Dioklecianin Perandoria Romake doli prej natës”.
Aritmetika e pushtetit
Diokleciani i dha fund krizës së shekullit III dhe krijoi një model të ri qeverisje autokratike, që nga historianët konsiderohet si faza e dytë e Perandorisë Romake, e njohur si “Dominati”, në ndryshim prej Augustit që krijoi “Principatin”. Reformat e Dioklecianit ndikuan që Perandoria Romake të jetonte edhe dyqind vjet të tjera në Perëndin dhe më shumë se njëmijë vjet në Lindje
Luftërat e shpeshta civile, shprehje e vullnetit të pandryshuar të trupave për të mbështetur gjeneralët e vet, e kishin dobësuar shumë shtetin romak. Si rezultat i kësaj praktike, gjatë shekullit III, vetëm pak perandorë kishin vdekur prej shkaqeve natyrore Duke patur parasyshë gjendjen, Diokleciani shpiku një formulë të re të stabilitetit politik të shtetit, që do t’u jepte fund praktikave puçiste të ushtrisë. Froni Imperial bëhej i patrashëgueshëm dhe i kufizuar në një periudhë të përcaktuar kohore.
Në vitin 285, vetëm pak muaj pas ngjitjes në fron, Diokleciani shpalli Çezar( Perandor të Ri) dhe Filius Augusti (i biri i Augustit) gjeneralin e famshëm ilir, Maksimianin, të cilin e futi në Familjen Imperiale, si vëlla të adoptuar të tij. Roma kishte tashmë dy sundues: burrështetasin Dioklecian dhe strategun e luftës Maksimian. Si themeluesi i perandorisë dualiste, Diokleciani vazhdonte të ruante në duart e veta autoritetin më të lartë. Nuk shtrohej problemi i ndarjes, Roma mbetej Imperium Indivisum, ndonëse dy perandorët kishin dy oborre, dy kryeqytete dhe dy ushtri; të gjitha ediktet dilnin me emrat e të dyve dhe monedhat me portretet e të dyve qarkullonin kudo, si në Lindje edhe në Perëndim.
Megjithëse dy perandorët e ushtronin pushtetin në mënyrë të harmonizuar dhe efektive, hapësirat e stërmëdha të shtetit diktuan nevojën e përmirësimit të mëtejshëm të qeverisjes. Problemet me të cilat u përballë shteti, pas përpjekjes së Carasius në Britani dhe Gali për shkëputje, trazirave në Egjypt dhe sulmeve të vazhdueshme të barbarëve e çuan Dioklecianin në marrjen e vendimit të dytë të rëndësishëm: dyfishimin në rrugë të ligjëshme të pushtetit imperial. Kështu, nga dy bëheshin katër princa të veshur me purpur. Maksimiani bëhej august dhe shtoheshin dy çezarë. Çdonjëri prej augustëve duhej të adoptonte një çezar brenda familjes së tij. Sipas kësaj formule, froni perandorak ndodhej në të katër anët e shtetit dhe Roma do të ndihej më e sigurtë.
Në realizim të kësaj ideje, Diokleciani adoptoi gjeneralin e famshëm ilir, Galerin, duke i dhënë vajzën Valeria për grua, ndërsa Maksimiani adoptoi gjeneralin me virtute hyjnore, Konstancin, duke i dhënë për grua Teodorën, vajzën e gruas së tij. Të katër kryeqytetet u shpërndanë në mënyrë të atillë që të ishin funksionale, për të siguruar mbrojtjen prej sulmeve armike në kufijtë e Perandorisë. Nikomedia u bë selia e Dioklecianit, Mediolanum për Maksimianin, Treves për Konstancin dhe Sirmium për Galerin. Të dy çezarët, ndonëse do të kishin oborret e tyre imperiale, gardën, administratën dhe ushtrinë, mbeteshin më shumë në rolin e ekzekutuesit, sesa të urdhërdhënësit. Ata ishin të detyruar të zbatonin vendimet që merrnin të katër perandorët së bashku, por edhe të njihnin autoritetin e dy augustëve. Sipas kësaj skeme, asnjë problem nuk do të krijohej midis augustëve dhe çezarëve të tyre, sepse pas njëzet vitesh sundimi, të dy augustët do të tërhiqeshin në favor të dy çezarëve të tyre, të cilët bëheshin augustë dhe adoptonin dy çezarë të rinj, që nuk do të ishin fëmijët biologjikë të tyre.
Zgjidhja ishte funksionale, ruante unitetin e shtetit, përjashtonte puçet ushtarake dhe siguronte mirëkuptim të plotë midis sunduesve. Në këtë rast nuk ishte nevoja që forca të mëdha ushtarake të qëndronin pranë Perandorit nga rreziku i ndonjë puqi ushtarak, duke i kushtuar vëmendje mbrojtjes së shtetit. Për t’i dhënë karakter simbolik kësaj zgjidhje, u fol atëherë shumë për numrin katër, duke përmendur “katër stinët e vitit, katër elemente, katër kontinente dhe katër sundues të botës”. Statuja që gjendet edhe sot në Sheshin e Shën Markut në Venedik e shpreh më së miri këtë mesazh. Pamja e katër gjeneralëve, të mbështetur shpinë për shpinë, me duart në shpatë, që shikojnë me vigjilencë në të katër anët e botës, i japin shtetit që sundojnë sigurinë e nevojëshme. Ndërsa në Durrës është zbuluar një mbishkrim që i përshkruan tetrarkët si “zotër të lindur dhe krijues të zotave”, që ishte marrë nga Eneida e Virgjilit.
Në këtë aritmetikë të pushtetit, ndërmjet katër sunduesve, Diokleciani e thoshte fjalën e fundit për të gjitha çeshtjet. Autoriteti suprem i tij shprehej edhe në titullin e kryehyjnisë romane “Jovis”. Vetë sistemi politik u mbështet në teologjinë e rinovuar jovio-herkuliane, që adhuronte respektivisht Jupiterin dhe Herkulin.
Zgjidhja e re i justifikoi shpresat e Dioklecianit. Konstanci i shpartalloi frankët e alemanët dhe shumë shpejt rifitoi Britaninë. Galeri nënshtroi tribunë Carpi, të cilën e vendosi tërësisht në Panoni. Edhe Galeri i shpartalloi persët, duke zënë rob familjen e mbretit Narses, i cili u detyrua ta pranojë marrëveshjen e paqes, duke i dhënë Romës territoret në anën e djathtë të lumit Tigër. Kjo paqe që u nënshkrua në vitin 297 zgjati për dyzet vjet.
Me rëndësi për Romën ishte qëndrimi i Dioklecianit në krye të punëve për njëzet e një vjet rrjesht, që është një faktor i veçantë në stabilitetin politik dhe ekonomik.

Burri i shekullit të artë
Kur është thënë nga disa studiues se Diokleciani ishte më shumë burrë shteti, sesa gjeneral, ndoshta e kanë krahasuar me vetveten. Dihet botërisht se Diokleciani si burrështetas krahasohet vetëm me Oktavian Augustin dhe konsiderohet si njëri ndër reformatorët më të mëdhenj që ka njohur shoqëria njerëzore. Por nganjëherë harrohet një fakt i thjeshtë se Diokleciani mori pjesë gjatë gjithë periudhës së tij të sundimit në luftëra të shumta, që i kurorëzoi me fitore të bujëshme, njësoj si Klaudi II, Aureliani dhe Probi. Edhe Atij Historia Romane nuk i rezervoi asnjë humbje.
Diokleciani e kishte kuptuar se ushtria ishte jetike për fatet e shtetit dhe duhej përdorur për mbrojtjen e kufijëve prej armiqëve të jashtëm dhe jo në luftërat e brendëshme politike, siç kishte ndodhur shpesh në të kaluarën. Ai projektoi dhe zbatoi krijimin e reparteve të lëvizëshme fushore, të kombinuara me ndërtimin e fortesave të forta prej guri. Ndërtimi i mureve të larta, të trasha dhe më të shkurtëra shënoi një fazë të re në arkitekturën ushtarake, që u bë paraardhëse e kështjellave mesjetare. Muret mbrojtëse mund të rezistonin për një kohë më të gjatë dhe në to luftonte një numër më i vogël ushtarësh. Diokleciani i kushtoi rëndësi kombinimit të mbrojtjes në kufij me mbrojtjen në thellësi, që konsolidonte fitoret dhe jepte më shumë siguri. Në pikat e vështira përgjatë luginave u ndërtuan kullat mbrojtëse, fortesat e mëdha dhe të vogla, kullat e fortifikuara buzë rrugëve dhe shtëpitë e fortifikuara. Me këto fortifikime të vendosura njërën pas tjetrës synohej që t’i rezistohej armikut. Historiani bizantin John Malas shkruan se fortifikimet e Dioklecianit shtriheshin prej Egjyptit në Siri, pranë të cilave kishte forca të shumta.
Sukseset e Dioklecianit ndër beteja janë të shumta. Përveç fitoreve të shumta që arriti me trupat që komandonte nën udhëheqjen e perandorëve përpara tij, autorët janë përqëndruar në betejat e zhvilluara, pasi u bë Perandori i Romës. Në vitin 285 zhvilloi një betej me sarmantët dhe me alemanët, duke fituar titujt Germanicus Maximus dhe Sarmanticus Maximus. Një vit më vonë zhvillon beteja të ashpra me barbarët. Në vitin 287 zhvillon një fushatë të përbashkët me Maksimianin kundër alemanëve. Diokleciani pushtoi Gjermainë nga Retia, ndërsa Maksimiani nga Mainzi. Fiton titullin Germanicus Maximus II dhe III. Territori i pushtuar i’u bashkangjit Perandorisë. Gjatë kthimit për në Lindje shtypi një revoltë të sarmantëve. Edhe dy vjet më vonë shkatërroi hordhitë sarmante dhe pastaj hordhitë saracene e arabe në gadishullin e Sinait. Humbja i mbajti sarmantët larg provincave danubiane për shumë kohë. Pastaj Augusti udhëhoqi pushtimin e Sirisë. Në vitin 288 fitoi titullin germanicus maximus IV. Në vitin 289 zhvillon beteja fitimtare mbi sarmantët dhe fiton titullin Sarmanticus Maximus II.
Në vitet 293-294 Diokleciani u angazhua me luftërat mbi Danub dhe fitoi titullin Germanicus Maximus V. Ai bëri atje fortifikime të shumta. Për rreth tridhjetë vjet rrjesht, Danubi ishte bërë arenë betejash me barbarët, të cilët po ushtronin presion në rritje për të hyrë në territoret romake. Për ta bërë mbrojtjen më të sigurtë, ndërtoi fortifikime në Panoni dhe krijoi pika të fortifikuara përgjatë Danubit. U ndërtuan fortesat në Aquincum (Budapesti i sotëm), Bononia (Vidini në Bullgari), Ulcisia, Vetera, Castra, Florentium, Intercisa (Dunaujvaros në Hungari dhe Onagrinum (Begeç) në Serbi). Fortesat e reja u bënë pjesë e vijës mbrojtëse të quajtur Ripa Sarmantica. Në fortesat e reja dhe muret e qyteteve u rregulluan sheshe masive dhe kulla rrethore e poligonale, që krijonin mundësi të mbulohej çdo pjesë e murit me harkëtarë dhe artilerë. Me këto masa kërkohej të mbroheshin pikat kryesore, të krijoheshin vende të përshtatëshme për patrullat lumore dhe të bëhej transferimi i shpejtë i më shumë ushtarëve në rast rreziku. Në vitin 294 ushtria perandorake e udhëhequr prej Dioklecianit i shkatërroi sarmantët, shumë prej të cilëve u përfshinë në formacionet romake si mercenarë dhe u dërguan në fronin pers për të luftuar nën komandën e çezarit Galeri. Perandori mori titullin sarmanticus maximus III.
Në vitin 295, pas fitoreve të Galerit kundër persëve, Diokleciani mori titullin Persicus Maximus. Një vit më vonë lufton karpët dhe fiton titullin Carpicus Maximus. Po në këtë vit, pas fitores së Konstancit në Britani merr titullin Britanicus Maximus.
Pasi qetësoi situatën në kufijtë e Danubit, gjatë viteve 294-295 Diokleciani u muar me organizimin e mbrojtjes prej Sirmiumi në Rataria, deri në Durostorum, përpara se të kthehej në Nikomedi. Ai i kreu më sukses detyrimet e veta ushtarake, ashtu si kolegët në pjesët e tjera të shtetit. Kufijtë u stabilizuan në të gjithë shtetin dhe vëmendja u përqëndrua në zhvillimin e ekonomisë. Me fuqizimin ekonomik u krijuan mundësi që të shtohen edhe forcat ushtarake me katërmbëdhjetë legjione të reja. Ushtria nga katërqindmijë ushtarë në kohë paqeje, kaloi në pesëqindmijë në raste luftërash. Ushtarët erdhën prej rekrutimeve të reja, që u bënë kryesisht prej rajoneve danubiane. Legjionet e reja kishin emëra sibolikë: Jovia I dhe II, Herkulia II dhe IV, Diokletiana III dhe Maksimiana I.
Legjioni i ri Diokletiana III u krijua prej Dioklecianit gjatë qëndrimit në Egjypt në vitin 298. Këtij legjioni të ri i’u dha detyra e ruajtjes së Aleksandrisë. Në fillim të shekullit IV legjioni u dërgua në Egjyptin e Jugut në qytetet Tebë dhe Kom Ombo. Gjatë sundimit të Teodosit I barbarët veriorë të dërguar si legjionarë në Egjypt shërbyen në këtë legjion, ndërkohë që egjyptianët krijuan një legjion tjetër të pagëzuar me emrin e Dioklecianit: legjioni III Diocletiana Thebaorum, i cili shërbeu në Maqedoni dhe ishte nën urdhërat e komandantit ushtarak të Trakës.
Bashkë me legjionet dhe të barabarta në status me to ishin njësitë e kalorësisë, që luftonin si forcë e pavarur, ose në kombinim me legjionet. Ato ishin pjesë e trupave fushore dhe ndaheshin në disa lloje: kalorësi e lehtë dhe e rëndë, kalorësi e armatosur me shigjeta, e tjerë. Numri i tyre ishte afërsisht sa forcat legjionare dhe kishin të njejtën strukturë komanduese provinciale.
Për të siguruar më mirë mbrojtjen, Diokleciani vendosi barbarë në zonat e pabanuara si: Amiens, Beauvais, Troyes dhe Longres. Dhe megjithëse rekrutoi barbarë në ushtri, ai nuk lejoi që ata të merrnin pozita komanduese. Për të shtuar edhe më shumë interesin për karrierën ushtarake, u vendos që bijtë e ushtarëve të kenë të drejtë të trashëgonin etërit e tyre.
Pas fitoreve të Galerit në fronin pers, në vitin 298, Diokleciani mori titujt Armeniacus Maximus, Medicus Maximus, Adiabenicus Maximus dhe Persicus Maximus II. Në vitin 300 mori titullin Sarmanticus maximus IV dhe një vit më vonë titullin Germanicus Maximus VI. Në tërësinë e betejave të fituara Diokleciani është kurorëzuar si Maximus (Më i Madhi), që u jepej perandorëve pas fitoreve triumfuese plot shtatëmbëdhjetë herë dhe është njëri ndër perandorët që ka fituar më shumë titujt të tillë të lartë ushtarakë.

Burrështetas i përmasave të jashtëzakonëshme
Autorët e vjetër janë përqëndruar shumë në cilësitë e jashtëzakonëshme të Dioklecianit si burrë shteti. Ata panë tek ai personin me inteligjencën politike të nevojëshme, për t’i bërë autopsinë dhe për t’a reformuar sistemin romak të qeverisjes. Po cilat janë reformat dioklecianase? Fillimisht duhet thënë se Ai e mori shtetin në periudhën e luftërave të vazhdueshme civile, që e kishin dobësuar shumë vendin dhe të kërcënimeve të vazhdueshme prej armiqëve të jashtëm. Në atë gjendje që ishte, Perandoria e stërmadhe Romake mund të shembej brenda pak viteve. Kërkoheshin pra ndryshime të thella në mënyrën e organizimit të shtetit.
Ai synonte që shteti të bëhej më i kontrollueshëm, duke instaluar një sistem të ri të trashëgimisë imperiale, qeverisje autokratike dhe larg çdo mbetje të republikanizmit. Perandoria romake ishte në origjinë monarki kushtetuese e mbështetur nga ushtria. Por, për ta konsoliduar pushtetin, Diokleciani e pastroi legjitimimin e sundimit prej një sërë titujsh, që kishin mbetur që nga koha e Republikës, përfshirë qënjen e Perandorit si “Princeps”, i pari ndër të barabartët. Rëndësi i’u kushtua titullit më të rëndësishëm, Imperator (komandant suprem), prej të cilës vjen edhe vetë fjala Perandor. Përveç traditës perandorake të trashëguar nga perandori Septime Severe, që e mbështeste pushtetin tek ushtria, Diokleciani u mbështet në religjionin zyrtar, duke e shpallur veten monark gjysëm hyjnor dhe udhëheqës shpirtëror i shtetasve romakë. Titulli i vjetër Pontifex Maximus filloi të merrte rëndësi më të madhe. Diokleciani zgjodhi për vete edhe titullin e ri “Dominus et Deus”, Sundues dhe Zot. Me këtë titull, Perandori nuk duhej të qëndronte në publik, por edhe kur dilte në ndonjë audiencë, apo ceremoni, turma duhet të përkulej përpara tij dhe t’i puthte fundin e rrobave, duke e bërë sundimin e tij teokratik e misterioz. Me këto rite publike synohej të krijohet ideja se Diokleciani ishte zgjedhur për të sunduar prej zotave më shumë se prej njerëzve. Një model i tillë ishte marrë prej mbretërive helenistike, që ishin ndikuar prej praktikave mbretërore të Mesopotamisë së Lashtë dhe Persisë sasanide.
Sundimi i Dioklecianit i dha fund kaosit politik, që kishte pllakosur shtetin. Gjatë njëzet e një viteve të qëndrimit të tij në pushtet Perandoria u stabilizua në mënyrë të konsiderueshme.
Ndërmarrja e reformave administrative synonte qeverisje efektive dhe parandalimin e korrupsionit. Pranë krahut ushtarak të komandës u krijua hierarkia civile, në krye të së cilës qëndronte Perandori dhe pas tij prefekti pretorian, që kishte në ngarkim 3-4 prefektura. Pas prefektit vinte vikari, që drejtonte një dioçezë dhe guvernatorët provincialë, që udhëhiqnin provincat. Çdonjëra provincë kishte një numër qytetesh (civitates, poleis), që administroheshin prej këshillit të qytetarëve (kurisë).
Në krye të hierarkisë ushtarake, në pozicion të ngjashëm me prefektin pretorian, ishte magister militum, pas të cilit vinin comes dhe dux. Komanda e ushtrisë u reformua dhe përbëhej prej trupave të ndryshme: limitanei, trupat e vjetra kufitare, që ishin stacionuar vazhdimisht përgjatë kufirit; comitatenses, të përbëra kryesisht prej kavalerisë, që quheshin ushtritë e lëvizëshme të fushës dhe ishin të vendosura në brendësi të vendit, të gatëshme për të shkuar kudo ku Perandori do t’i dërgonte. Garda Perandorake(Scholae), qëndronte pranë rezidencës së Perandorit.
Ndër masat e tjera që ndërmori Diokleciani janë: së pari organizimi i rrotave të makinës qeverisëse. Perandoria kishte katër perandorë, katër administrata qeverisëse dhe katër kryeqytete. Mbi këtë bazë u bë një organizim i detajuar, me struktura rreptësisht hierarkike deri në provinca, që kontrollohej nga një rrjet i përcaktuar mekanizmash, ku çdo zyrtar i shtetit duhet të kishte marrëdhënje të mbështetura në ligj me qytetarët.
Së dyti, dyfishimi i numrit të provincave. Nga pesëdhjetë që ishin, u bënë njëqind, duke u rigrupuar në trembëdhjetë njësi më të mëdha, që u quajtën dioçeza, të cilat udhëhiqeshin prej vikarëve, të cilët kishin varësi të drejtpërdrejtë tek katër prefektët pretorianë, që ishin nga një në sejcilën pjesë të shtetit. Prefektët pretorianë u bënë zyrtarët më të lartë shtetërorë, pas perandorëve, për çeshtjet e administrimit civil, financiar dhe juridik.
Së treti, ndarja e pushtetit civil nga ushtria. Ushtarakët kishin vetëm detyrime për luftë dhe s’mund të ndërhynin në çështje të tjera. Nga ana tjetër, guvernatorët e provincave dhe vikarët e dioçezave nuk kishin të drejtë të ndërhynin në punët e ushtrisë. Me këto masa u hiqej atyre mundësia që të bëheshin faktorë në luftën për pushtet.
Së katërti, reforma ekonomike. Kur Diokleciani u ngjit në fron ekonomia e shtetit gjendej në vështirësi të mëdha. Kostoja e luftërave të shpeshta e kishte rrënuar ekonominë. Numri i madh i ushtarëve ndikonte në mungesën e fuqisë punëtore, që i duhej shumë shtetit romak. Nga ana tjetër, Perandoria ishte shtrirë jashtë mase, ndërsa makineria qeverisëse ishte po ajo e republikës së vjetër. Gjithashtu epidemitë e ndryshme dhe fatkeqësitë natyrore ishin gjithnjë të pranishme. Kjo çoi në inflacion të madh dhe zhvlerësimin e monedhës. Mbajtja e një ushtrie të madhe dhe të fortë, rritja ekonomike dhe përparimi i vendit, kërkonin më shumë të ardhura. Për të rimëkëmbur ekonominë Diokleciani, me një edikt të vitit 301 kreu revolucionin e famshëm ekonomik.Hapi më i rëndësishëm ishte fiksimi i tavanit të çmimeve, për të gjitha shpenzimet materiale dhe të transportit, duke i dhënë fund spekullimit me çmimet. U fiksuan çmimet për mijëra lloje mallrash dhe u parashikuan dënime të rënda deri me vdekje për ata tregëtarë që abuzonin. Ky dokument, që ka mbërritur deri në ditët e sotme, konsiderohet si njëri ndër më të çmuarit, të ruajtura nga Koha e Vjetër. Një reformë tjetër u krye në fushën monetare, me nxjerrjen e monedhave të reja prej ari dhe argjendi. Diokleciani vendosi një sistem të ri e të gjërë taksash për banorë dhe për sipërfaqe t**e. Zyrtarët e taksave kaluan në çdo vend të Perandorisë për të parë vlerën e tokës në vend.
Diokleciani kishte një pasion të madh për ndërtimet. Diku ndërtoi bazilika, në vende të tjera cirk, teatro, zyra administrative, rrugë të gjëra me portikë, ujësjellësa, fabrika monedhash dhe armësh. Në një qytet ndërtoi një pallat për gruan e tij, ndërsa në qytetin tjetër pallatin për vajzën. U bënë ndërtime madhështore në Romë, Nikomedi, Milan, Palmyra, Aleksandri dhe në vende të tjera të Perandorisë. Roma e Dioklecianit kishte rreth dy milion banorë, ndërsa Aleksandria një milion.
Me reformat e ndërmarra rritja në ekonomi u bë më e dukëshme, shteti u bë më i fortë dhe më i sigurtë. Në shenjë mirënjohje, portreti i Dioklecianit, u shtyp në miliona kopje, në monedha me mbishkrimin “Genivs Popoli Romani” (Gjeniu i Popullit Romak).

Nga perandor i Romës në qytetar romak
Diokleciani është i vetmi në të gjithë historinë romake, që u kthye me vullnetin e tij të lirë nga Perandor i plotfuqishëm i Romës në qytetarë të thjeshtë. Më 1 maj 305, me një ceremoni madhështore u bë ndërrimi i pushtetit. Dy augustët, Diokleciani dhe Maksimiani u tëhoqën në favor të dy çezarëve të tyre,Konstancit dhe Galerit. Augustët e rinj duhet të zgjidhnin jashtë fëmijëve biologjikë të tyre, dy çezarë të tjerë.
Për Dioklecianin, njëzet vjet mbretërimi ishin një cikël në Univers. Cikli dioklecianas kishte përfunduar dhe për plot njëzet vjet rrjesht shteti ishte ndjerë më i fortë dhe më i sigurtë se kurrë.Pas tërheqjes Perandori i kaloi ditët e mbetura të jetës në pallatin e tij në Spalato dhe kohën e lirë e kalonte duke shetitur në pkopështet e pallatit. Ai pa me sytë e tij shkatërrimin e sistemit tetrarkik që vetë kishte krijuar.

Pallati i Dioklecianit
Në përfundim të shekullit III, Diokleciani ndërtoi pallatin e tij në gjirin Aspalathos, që ishte në anën jugore të gadishullit të vogël, në brigjet dalmate, katër milje larg qytetit të Salonës, kryeqytetit të provincës romake të Dalmacisë. Emri latin Spalatum vjen prej Aspalathos, por nuk ka të bëjë me fjalën latine palatium
Pallati është ndërtesa e parë në këtë vend, ku më vonë u ngritën edhe godina të tjera, duke dhënë qytetin e Splitit. Vetë Pallati mund të mbante deri në 9 mijë vetë. Ai ishte i fortifikuar nga tre anë dhe vetëm ana jugore, që binte drejtpërdrejt në det ishte e pafortifikuar.Pas abdigimit, më 1 maj 305, Diokleciani kaloi këtu pjesën e mbetur të jetës. Vendi ku ndodhet pallati sot është qendra e qytetit të Splitit, ku gjenden edhe ndërtesat më të rëndësishme historike. Brenda mauzoleut të Diokleciani është ndërtuar katedralja e Shën Domnius Ky pallati është i një rëndësie shumë të madhe dhe mban një vend të jashtëzakonshëm në trashëgiminë mesdhetare, evropiane dhe botërore. Arkitekti neoklasik anglez Robert Adam, pasi vizitoi mbeturinat e Pallatit publikoi në vitin 1764 veprën “Rrënojat e Pallatit të Perandorit Dioklecian në Dalmaci”.Në vitin 1979 Pallati u përfshi në regjistrin e trashëgimisë botërore. Ai është i ndërtuar me gurë të bardhë, shumica prej të cilëve të marrë në ishullin Brac. Ndërsa disa prej materialeve të zbukurimit ishin të importuara, kështu kolonat prej graniti dhe sfinksët u morën në Egjypt. Furnizimi me ujë bëhej prej lumit Jadro, pranë Salonës. Ujësjellësi mendohet se është ndërtuar rreth fundit të shekullit III dhe pas dy shekujsh u dëmtua gjatë luftërave gotike, që u zhvilluan rreth Salonës dhe Pallatit. Mbeturinat e ujësjellësit mund të shihen edhe tani. Ato janë riparuar gjatë shekullit XIX. Kanali ka një seksion 0.75 m x 1.60 m dhe shfrytëzon rënjen e lirë të ujit prej rrjedhës së lumit Jadro, në një lartësi prej 33 metra. Gjatësia e ujësjellësit ishte 9 km dhe mund të furnizonte me ujë një qytet prej 173 mijë banorë. Perandori Konstandin Pophryrogenitus ka shkruar në shekullin X se “ujë i Solinit është më i shijëshmi i të gjithë ujërave”.

Banjot e Dioklecianit.
Rreth një shekull pasi Karakalla u dha romakëve banjot, Diokleciani që asnjëherë deri në atë kohë nuk e kishte vizituar Romën, vendosi ta kalojë paraardhësin, duke ndërtuar banjot më të mëdha që kishte parë bota deri më atëherë. Në to mund të akomodoheshin rreth tremijë persona përnjëherë, dy herë më shumë se në banjot e Karakallës. Banjot zinin një sipërfaqe prej 13 hektarësh dhe kishin dhomat e zhveshjes, gjimnazin, libraritë, dhomat e qëndrimit, teatrot, hollet e koncerteve, skulpturat e kopështeve, basene të gjëra, si dhe mozaikë lulesh dhe fasada mermeri.Fragmente të banjove u përdorën në Kishën Santa Maria degli Angeli dhe formojnë një pjesë të Muzeumit Kombëtar Romak. Banjot u ndërtuan me tulla dhe u veshën me mermere, njjësoj si banjot e Karakallës. Holli gjigand në qendër ka përmasat 280 me 160 jardë dhe përbën një mrekulli inxhinierike, që shërbeu si model për Bazilikën e Maksentit në Forumin Roman.

Harku i Triumfit
Në Sbeitla të Kartagjenës Diokleciani ndërtoi harkun e tij të triumfit për të përjetësuar fitoret e tij në Afrikë. Harku u vendos në anën juglindore të qytetit. Ai edhe sot ndodhet në gjendje të mirë dhe tërheq mijëra vizitorë.

Dritarja e Dioklecianit
Dritaret që u përdorën për ndërtimin e Banjove të Dioklecianit përmbanin karakteristika që nuk ishin përdorur deri atëherë, prandaj ky model dritarje u quajt “Dritare e Dioklecianit”. Dritarja vinte në formë gjysëmrrethi në pjesën e sipërme dhe ndahej me anë të dy kornizave të vendosura vertikalisht në tre pjesë. Ky tip dritarje u përdor shumë në ndërtimet e shekullit XVI.

Diocletianopolis në Bullgari
Që në kohët e lashta, tribuja thrake e besëve banonte në qytetin që sot quhet Hissar. Në vitin 46 qyteti u pushtua prej romakëve; u rrit shpejt dhe u bë tërheqës për vetitë magjike të ujërave të tij kurative. Perandori Dioklecian prej këtyre ujërave kurativë e zgjodhi për seli të vetën dhe i dha emrin Diokletianopolis. Në shekullin IV, qyteti u rrethua me mure të fortifikuara 10 metra të larta, të pajisur me kulla vëzhgimi. Brenda qytetit antik mund të hysh përmes portave të vjetra dhe të shikosh mbeturinat e banjove kuruese dhe arenën e teatrit romak, godina të ndryshme banimi të shtresës së pasur dhe ndërtesa publike. Po kështu dallohen rrugët e drejta, dikur të zbukuruara me statuja perëndishë.

Diocletianopolis-Kastoria
Livi përmend një qytet pranë liqenit Orestis, të quajtur Celetrum, banorët e të cilit u rrethuan prej Sulpitius gjatë luftës së romakëve kundër Filipit V, në vitin 200 përpara erës së re. Prokopi tregon se Justiniani e gjeti qytetin që mbante emrin Diocletianopolis të shkatërruar prej barbarëve dhe ndërtoi në themelet e tij qytetin e Kastories. Edhe Tafel në De Via Egnatiana, në faqet 44-46 shpreh mendimin se “Celetrum, Dioclecianopolis dhe Kastoria janë emërat e njëpasnjëshëm të njejtit vend”.

Diocletianopolis në Palestinë.
Qyteti përmendet së pari prej Hierocles (Synecdemus, 719.2), Georgius Cyprius (ed Gelzer,1012) dhe në disa “Notitiae Episcopatuum”, si sufragane e Çezaresë. Gelzer është i mendimit se më përpara qyteti është quajtur Apollinopolis Minor, Kos Bebir i koptëve, Kus arab.

Diocletianopolis në Egjypt
Një Dioklecianopolis tjetër është ishte sufragane e Ptolemais në Thebais Secunda, (Parthey, Notit. Episc.)

Rëndësia e Dioklecianit
Diokleciani është njëri ndër perandorët më të mëdhenj që njeh historia e Romës. Ai e nxori Perandorinë prej luftërave civile që zgjatën për pesëdhjetë vjet rrjesht, ku kishin sunduar njëzet perandor të ligjshëm dhe po kaq uzurpatorë. Ai hoqi dorë prej idealeve republikane të Oktavian Augustit, ku Perandori ishte primus inter pares (i pari ndër të barabartët) dhe u dha fund iluzioneve se qeverisja imperiale është çështje e përbashkët e Perandorit, ushtrisë dhe Senatit, duke vendosur në vend të saj një strukturë autokratike. Diokleciani ishte gjeni në organizim, ashtu si Oktavian Augusti dhe shumë krijues në reformat e tij. Tetrarkia e Dioklecianit filloi procesin e ndarjes midis pjesës lindore dhe perëndimore të Perandorisë dhe falë gjenialitetit të tij shteti romak mbijetoi si i tërë edhe për dyqind vjet të tjera, gjatë të cilave tributë barbare u përshtatën me qytetërimin romak dhe kur pjesa perëndimore e Perandorisë u shemb, këto tribu ishin të prirura për ta ruajtur qytetërimin romak dhe ta kalonin trashëgiminë e tij në Mesjetë, prej të cilës ruhet edhe sot në kulturën evropiane. Gjenialiteti i Dioklecianit që krijoi dy dhe pastaj katër qendra pushteti ndikoi që pjesa lindore e Perandorisë të mbijetojë për plot njëmbëdhjetë shekuj, praktikisht më shumë se çdo shtet tjetër në historinë e njerëzimit.