Bën pemën gjenealogjike, kthehet shekuj prapa, te historia e të parëve të gjakut të vet që erdhën në të shkuarën e largët nga vendbanimi Fushëdjegur prej Vlorës për tu ngulur në Dardhë (Dardhë, Matit të veriut të Shqipërisë deri në Klaiq), një ikje e detyruar, nën dhunën e pushtuesit osman,pastaj atyre serbo-bullgar për të mos dorëzuar kombin dhe fenë e tyre. Kokajt, i kthehen me « këmbë në tokë
» ngjarjeve të viteve 1842-2012, atje ku marrëzia kolektive e një grushti të mbetur, Klaiq, trekëndshi I Toplicës, ku shpalos ide dhe një flamur të Skenderbeut deri në një shekull e shtatëdhjetëvjet jetës se viteve të fundit, ku autori i ka bërë anatominë e fshatit të tij të lindjes, Kokaj, i cili sjell disa të vërteta të mëdha që kanë të bëjnë me historinë dhe jetën e asaj bashkësie familjare shqiptare, që është në dinamikën e ngjarjeve që trasuan në vorbullen e një lumi të trazuar kombëtar. Sjellja në kohë e lëvizjeve dhe gjeografisë së Kokës, e cila është shquar ndër vite, për rezistencën dhe shpirtin kryengritës ndaj çdo okupatori, turk, grek, serb, Italian, gjerman, bullgarë dëshmon edhe një herë tjetër për hipokrizinë dhe lojën e qarqeve të caktuara pushtuese antishqiptare të mirë-orkestruara deri më sot, që thjesht për një aneksim të dhunshëm e pushtues na kanë tragjizuar duke nëpërkëmbur dinjitetin jo vetëm të familjarëve fisnikë autoktonë të Kokajve që janë të ngulur aty nëpër viste shqiptare dhe diasporë me shekuj, por edhe të bashkëkombësve. Si komb kemi vlerësuar mikpritjen dhe jemi të vetmit që shtëpi jonë është e zotit dhe e mikut, të cilin e konsiderojmë si «perëndi». Dhe ende e ruajmë dhe e mbrojmë me gjakun tonë. Autori në rrëfimin e tij e bëri detyrën, ashtu si bijtë tjerë të Kokajt, autori vite më parë me romanin e tij ik, «Imazh i ngrirë», Kokën e sjell në një moment e një kohë të mbarsur, për të thënë të vërtetat. Rrëfimi për të vërtetat e Kokajve i bën mirë për secilin atdhetarë dhe për çdo kokallarë. Autori edhe kësaj radhe provokon duke bërë studimin monografik: sjell ritet, zakonet, doket, lojrat, mërgimin dhe mërgimtarët, luftërat dhe luftëtarët, vende dhe ngjarje për të ngulur në mendje të të gjithëve: Kokajt në Kosovën lindore kanë qenë, dhe mbetën, dhe do të mbetet thjesht në një tokë shqiptare. Jetojmë kohë tjetër, ku që të gjithë kërkojnë që t’i atashohen me vlerat e tyre Europës, duke parë nga e ardhmja, për të lënë pas të shkuarën që na ndante. Kokajt:(Përshkrim i shkurtër gjografik dhe historik)
Dardha shtrihet në verilindje të Pukës, në të majtë të Drinit, përballë Berishës së Radogosh*t e Bytyçit (Tropojë), Lugut të Bytyçit. Në lartësinë e udhës automobilistike, nga Qafa e Shkambit vizitorit i shfaqet përpara sysh një fushëpamje madhështore: Qebiku në të majtë të lumit, poshtë Pjashtog (dikur një fushë e gjerë dhe shumë pjellore tani e përmbytur nga Drini), - Bregu i Dardhës me Vaun; Tejdrinja duke filluar me Hasin, Bytyçin, Pla e Gash, Sernica me Krasniqe dhe më në thellësi Alpet. Dardha pasqyrohet për here të pare në dokumentet osmane, ku del në trajtën Darda. Më 1529 – 1536 shënohet me 13 zjarre (shtëpi). Me 1571 dhe 1591 shënohet me 10 shpi. Siç shihet për 60 vjet nuk ka rritje, përkundrazi pakësim shtëpish. Edhe pas afro nje shekull e gjysmë, më 1671 Don Stefano Gaspari rregjistron vetëm 12 shtëpi me 130 frymë. Nga këto të dhëna shihet se Dardha, si dhe fashatra të tjera të Pukës, kanë pësuar dëme të mëdha e shkatërrime gjatë shek. XV – XVII. Në fundshekullin e XIX katundi i Dardhës është njohur me 80 shtëpi. Në vitet “80 të shekullit XX Dardha arrinte në 300 shtëpi. Dardha ka qenë e banuar që në lashtësi. Edhe emri është me origjinë ilire. Eçerem Çabej në “Studime etimologjike në fushën e shqipes”, III. Tiranë, 1987, shpjegon: “dardhë, f. këtë fjalë e lidhin që prej Hahnit e këtej me emrin e popullit dardan e të vendit të tyre Dardania … e mbarë shqipes”. (http://puka.shqiperia.com/index/artikull/artID/438/titulli/Dardha)
Dardha ka dy vllazni me nga tre mëhallë secila. Vllaznitë janë Kokaj e Bibaj. Nga Kokajt janë vllaznitë: Çela (Çelakaj), Selmani (Selman), Margjeçi (Margjeç). Nga Bibajt janë vllaznitë: Pali (Palaj), Pepa (Pepaj), Kola (Kolgjokaj). Sipas studiuesit Xhemal Meçi në librin studimor “Kabashi” tek seria e studimeve “Puka që në Lashtësi - 2”, fq. 356-359, Tiranë 2008. Marrë nga faqja FB “Fshati Dardhe”. Dardha
puka.shqiperia.com/index/artikull/artID/438/titulli/Dar...
Në vitet “80 të shekullit XX Dardha arrinte në 300 shtëpi. Dardha ka qenë e banuar që në lashtësi. ... Vllaznitë janë Kokaj e Bibaj. Nga Bibajt janë vllaznitë: Pali ...
Shqipëria etnike / shqip / nr.143
www.shqiperia-etnike.com/she143/she143shqip.htm
Mirot Palok Kokaj , djal i familjes patriotike te Kokajve (Kastrat). .... mbas nje gjysem shekulli diktatur bolshevike u rikthyem ku e kishim lene ne janar te vitit 1945. * Mirot Palok Kokaj , djal i familjes patriotike te Kokajve (Kastrat). I graduar oficer ,por edhe i shquar per trimeri si ai e pak kush ne Malsi..
…
www.shoqeriajone.com/t2726-gojedhenat
Cka ai shekullit ka me punue ... Me gjak shekullit eshte vajtue, .... fisi katolik i Kokajve, por duke qenë aleat me kryengritësit Dervishajt e Shkodrës kundër Vezirit,
* Vendbanimet e Kosovës – Burimi - Wikibooks
sq.wikibooks.org/wiki/Hipi_Zhdripi_i_Historisë/Ven...
Tuma supozohet se është e shekullit VI, p. e s. ku janë gjetur importe të vazove greke ..... Lluga e Becit, Livadhi i Din Imerit, Kodrat e Kokajve, Bunari i Avdisë, etj.
* KURBINIT « Tribuna Shqiptare
tribunashqiptare.net/?p=5943
1 Prill 2012 ... ish shekulli i katërt. pas lindjes së Krishtit hyjnor! Ndër vite u ngrite ... mbi vidhin e madh të Kokajve. shpalosnin Flamurin e Kastriotit. ... Sipas gojëdhënave, Kështjellën e pat rindërtuar ushtria e Gjergj Kastriotit (Skënderbeut) para një beteje antiturke, që quhet beteja e Kirit. Po sipas gojëdhënave, kjo kështjellë priti vetë Skënderbeun, që për nder të tij ranë fuqishëm këmbanat e kishës së Shën Gjergjit të Ballexës, që thuhet se u dëgjuan deri larg në fshatrat e Krajës. Kjo pra tregon për rëndësinë që kishte në luftën kundër osmanllinjve Malësia e Madhe, por edhe Rrjolli me vetë pozitën gjeografike dominuese, si dhe me vetë zhvillimin e kësaj treve, ku shpesh flitet se këtu preheshin pará (lekë), e prodhohej barut. Duhet theksuar se pas pushtimit Turk, kjo kështjellë thuajse u shkatërrua, aq sa këtu banonin vetëm 4-5 familje. Për kështjellën e qytezën e Ballexës, sipas gojëdhënave flitet se shërbente si vend që mblidheshin të gjithë burrat e mençur të Malësisë së Madhe për të organizuar besëlidhjet e tyre, e vendi ku takoheshin quhej Çang, ku edhe sot e kësaj dite, malësorët e quajnë këtë "Kështjellë", "forca e Lekëve" (shqiptarëve Verior". Edhe në kohën e Balshajve, kjo kështjellë ishte përdorur si vend strehim. Sot në Rrjoll është një lagje, po me emrin Çangaj, çfarë tregon për vazhdimin e jetës Shqiptare, e pse jo në këtë vend mund të jetë derdhur këmbana e kishës në vitin 1465, që peshonte 155 kg, e cila në gjuhën e vjetër quhet edhe Çangë.Mendohet se në vitin 1685, këtu ka jetuar për disa kohë edhe Pjetër Bogdani, autori i "Çeta e Profetëve", ku edhe sot ruhet toponimi 'Shpella e Bogdanit' ose 'Shpella e Priftit'. Në Rrjoll ka pasur një qytetërim të pashoq e që ka lulëzuar në mesjetën e hershme e deri ato të Lezhës, Durrësit e Drishtit etj. Rrjolli ka qenë i përmendur për mullinjtë e tij të shumtë e modernë për kohën, ku përmenden mbi 40 mullinj. Këtë fakt e vërteton më së miri edhe mbiemri Mullisi në shumicë. Madje në Rrjoll gjindeshin Valanicat që përgatitnin shajakun, me të cilin bënin veshjet e tyre. Në një dokument të vitit 1881 thuhet se Rrjolli ishte bajrak në vehte me 163 shtëpi e 1310 banorë, ku të gjithë ishin katolikë. Për prejardhjen e Rrjollit ka shumë Hipoteza, mendohet që ata që janë të ardhur nga Kuçi (shqiptarë). Në një dokument Osman thuhet se bajraktar ka qenë nga fisi katolik i Kokajve, por duke qenë aleat me kryengritësit Dervishajt e Shkodrës kundër Vezirit, u zëvendësua me një musliman nga Kurtajt.Toponime, Rrjolli ka pasur edhe në zonat fushore të Shkodrës, afër Bunës (Bojana), ku kishin kullota dimërore Rrjollasit, ku më vonë disa mbetën atje përgjithmonë.
1704-1715 - Krahina përfshihet nga kryengritje antiosmane. Nis lufta për pushtet mes Kokajve dhe Mustafarajve. Në të njëjtin vend, në ditët e tij rreth fundit të shekullit të XVII-të, Evlija Çelebiu e ..... Nis lufta për pushtet mes Kokajve dhe Mustafarajve.
…….. atje në Lidhjen e Prizrenit
me Abdyl Frashërin e shumë patriotë
për t’i dalë Shqiptarisë zot. Pushka anëmbanë krisi
u sulën hordhitë turke të Dervish Pashës
dhe kullave të Skurajve u vunë flakë përsëri
e gjithë veriut me shpi për shpi
por nuk mposhtej zogu i shqipës
as nuk mposhtejshin bijt e Kurbinit kurrë
në luftën e vendosun për liri! Gju për gju me Gjin Pjetrin
Plakut ligjëvenës
at Shtjefën Gjeçovi
radhiste Kanunin e Lek Dukagjinit
Kanunin e maleve shqiptare
dhe Patër Klement Milaj
shkruente historinë e Kurbinit
shkruente për Gjin Pjetrin
për burra luftëtarë
për lufta e beteja
qysh nga Pllana e Zheja
deri te Skuraj e Tallajbeja
për burrat laçianë milotas
zhenjanë lesteras e shllaznianë
malbardhas shkopetas gallatas
gurrzakë e bregamatas
që në t’aguem të 28 nandorit mes Milotit
t’ati viti vitit të ‘dymbëdhjetë
mbi vidhin e madh të Kokajve
shpalosnin Flamurin e Kastriotit
me fjalën e rrebtë trimnore
të Gjin Pjetrit
dhe me krismen e gjashtës së tij mizore
e të treqint pushkëve breshëri
Origjina e Kastrioteve.. Në përshkrimin që i bëhet Kosturrit tek Origjina Sknderbeut dhe Kastriotëve përshkruhen edhe pozicioni gjeografik dhe lumejtqë kalojnë në brigjet e tokave të Kosturrit, gjë që nuk i ka asnjë vend tjetër...Si pas Fran Bardhit, kur Balsha i Shkodrës dikur u fuqizue më shumë, atëherë vllazëria e kastriotëve lëvizën e u larguan nga Kosturri. Thuhet se fillimisht zunë vend në Ujmisht të krahinës së Lumës, ku ndërtuan edhe dy-tre kala të vogla… Mandej udhëtuen duke lëvizur vazhdimisht e ndrruar vend, nga Luma e Kuksit në Diber, mandej Mat, Krujë… e së fundi siç dihet Gjon Kastrioti u vendos ne Krujë.
