مقلدین حقیقی رسول الله صلی الله علیه وآله وأصحابه واتباعه اجمعین؟

28/02/2026

چرا ماه مبارک رمضان باعث اصلاح ما نمی شود؟

20/02/2026

20/02/2026

یتیم‌نوازی در اسلام جایگاهی والا دارد و احادیث شریف فراوانی در این باب وارد شده است. در ادامه به مهم‌ترین این احادیث از کتب معتبر اهل سنت به همراه ترجمه و شرح علمای بزرگ این مکتب می‌پردازیم.

۱. برترین حدیث در فضیلت کفالت یتیم

متن حدیث:
عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: «أَنَا وَکَافِلُ الْیَتِیمِ فِی الْجَنَّةِ هَکَذَا» وَأَشَارَ بِالسَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى وَفَرَّجَ بَیْنَهُمَا. (رَوَاهُ الْبُخَارِی)

ترجمه: سهل بن سعد روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «من و سرپرست یتیم در بهشت این‌گونه (در کنار هم) هستیم» و ایشان با انگشت سبابه و وسطی اشاره کرده و بین آنها فاصله انداختند .

شرح حدیث از محدثین اهل سنت:

· حافظ ابن حجر عسقلانی (شارح مشهور صحیح بخاری): ایشان در شرح این حدیث از قول ابن بطال می‌فرمایند: «بر کسی که این حدیث را می‌شنود، سزاوار است که به آن عمل کند تا در بهشت رفیق پیامبر صلی الله علیه وسلم باشد و هیچ منزلتی در آخرت برتر از این نیست». سپس خود ابن حجر می‌افزایند: «در این حدیث اشاره است به اینکه بین درجه پیامبر صلی الله علیه وسلم و سرپرست یتیم، به اندازه فاصله بین انگشت سبابه و وسطی تفاوت است» . ایشان حکمت این تشبیه را نیز بیان کرده‌اند که همان‌گونه که پیامبر صلی الله علیه وسلم مأمور به تعلیم و ارشاد امتی است که امور دین خود را نمی‌دانند، سرپرست یتیم نیز متکفل کسی است که نه امور دین و نه دنیای خود را می‌داند .
· علامه قرطبی (از بزرگترین مفسران و محدثان): ایشان در کتاب «المفهم» توضیح می‌دهند که معنای «من و سرپرست یتیم در بهشت این‌گونه هستیم» یعنی او در بهشت با پیامبر است و در جوار ایشان جای دارد، اما هر یک در درجه خاص خود هستند؛ زیرا هیچ‌کس به درجه انبیاء نمی‌رسد. اشاره به دو انگشت سبابه و وسطی، هم بر «معیت و همنشینی» دلالت دارد و هم بر «تفاوت در درجه» به دلیل فاصله‌ای که میان دو انگشت وجود دارد .

۲. حدیث در مورد سرپرستی یتیم اعم از خویشاوند و غیرخویشاوند

متن حدیث:
عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: «کَافِلُ الْیَتِیمِ لَهُ أَوْ لِغَیْرِهِ، أَنَا وَهُوَ کَهَاتَیْنِ فِی الْجَنَّةِ». وَأَشَارَ الرَّاوِی وَهُوَ مَالِکُ بْنُ أَنَسٍ بِالسَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى. (رَوَاهُ مُسْلِم)

ترجمه: ابوهریره رضی الله عنه روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «سرپرست یتیم، خواه از خویشاوندان خودش باشد یا از غیرخویشاوندان، من و او در بهشت این‌گونه (در کنار هم) هستیم». و راوی حدیث (مالک بن انس) با انگشت سبابه و وسطی به آن اشاره کرد .

شرح حدیث از محدثین اهل سنت:

· امام نووی (از بزرگترین شارحان صحیح مسلم): ایشان در شرح این حدیث می‌فرمایند: «"له" (از آنِ او) یعنی آن یتیم از خویشاوندان او باشد مانند جد، مادر، برادر، خواهر، عمو، دایی و سایر بستگان. و "لغیره" (برای غیر) یعنی یتیم بیگانه و غیرخویشاوند باشد» .
· دکتر وجیه الشیمی (استاد حدیث): ایشان در توضیح این حدیث می‌گویند: «معنای کفالت در حدیث، سرپرستی و رسیدگی به امور و مصالح یتیم است. روایت "له او لغیره" تفسیرگر همان حدیث اول است و نشان می‌دهد که این فضیلت عظیم شامل همه کسانی می‌شود که سرپرستی یتیمی را بر عهده می‌گیرند، چه از نزدیکان باشند و چه غریبه» .

۳. حدیث در مورد مهربانی با یتیم و تأثیر آن بر نرمی دل

متن حدیث:
عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَجُلاً شَکَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ قَسْوَةَ قَلْبِهِ فَقَالَ لَهُ: «إِنْ أَرَدْتَ تَلْیِینَ قَلْبِکَ فَأَطْعِمِ الْمِسْکِینَ وَامْسَحْ رَأْسَ الْیَتِیمِ». (رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِیُّ)

ترجمه: ابوهریره رضی الله عنه روایت می‌کند که مردی از سخت‌دلی خود نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم شکایت کرد. حضرت به او فرمودند: «اگر می‌خواهی قلبت نرم شود، به مسکین طعام بده و سر یتیم را دست نوازش بکش» .

شرح حدیث از محدثین اهل سنت:

· علامه آلبانی (محدث معاصر): ایشان این حدیث را "حسن لغیره" (یعنی به خاطر شواهد دیگر، حسن) ارزیابی کرده‌اند .
· شرح حدیث: این حدیث شریف به یک نکته روان‌شناختی و معنوی عمیق اشاره دارد. محبت و نوازش یتیم که دلش از فقدان پدر شکسته است، سبب رقت قلب و دوری از قساوت می‌شود و این خود زمینه‌ساز استجابت دعا و رفع نیازهای دنیوی و اخروی انسان می‌گردد .

۴. حدیث در مورد وجوب بهشت برای سرپرست یتیم

متن حدیث:
عَنْ مَالِکِ بْنِ الْحَارِثِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ ضَمَّ یَتِیمًا بَیْنَ أَبَوَیْنِ مُسْلِمَیْنِ إِلَى طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ حَتَّى یُغْنِیَهُ اللَّهُ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ الْبَتَّةَ». (رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِیُّ)

ترجمه: مالک بن حارث رضی الله عنه روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرکس یتیمی را که پدر و مادرش مسلمان بوده‌اند، در طعام و شراب خود شریک سازد تا آنکه خداوند او را بی‌نیاز گرداند (یعنی تا زمان بلوغ و استغنا)، قطعاً بهشت برای او واجب می‌شود» .

شرح حدیث از محدثین اهل سنت:

· حافظ منذری و علامه آلبانی: این محدثان سند این حدیث را "حسن" ارزیابی کرده‌اند .
· شرح حدیث: این حدیث نشان‌دهنده اهمیت تأمین نیازهای اساسی یتیم، یعنی خوراک و نوشیدنی، به صورت کامل است. "ضمّ" به معنای در کنار گرفتن و در آغوش کشیدن یتیم است، به گونه‌ای که او جزئی از خانواده محسوب شود. این عمل آن‌قدر ارزشمند است که ضمانت ورود به بهشت را برای کافل به ارمغان می‌آورد .

۵. حدیث در مورد پاداش رسیدگی به امور نیازمندان و ایتام

متن حدیث:
عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «السَّاعِی عَلَى الأَرْمَلَةِ وَالْمِسْکِینِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» وَأَحْسَبُهُ قَالَ: «کَالْقَائِمِ لاَ یَفْتُرُ، وَکَالصَّائِمِ لاَ یُفْطِرُ». (رَوَاهُ الْبُخَارِیُّ وَمُسْلِمٌ)

ترجمه: ابوهریره رضی الله عنه از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت می‌کند که فرمودند: «کسی که برای کمک به بیوه‌زن و مسکین تلاش می‌کند، مانند مجاهد در راه خدا است» و راوی گمان برد که حضرت فرمود: «و مانند کسی است که شب را به عبادت برمی‌خیزد و خسته نمی‌شود و مانند روزه‌داری است که روزه خود را نمی‌شکند» .

شرح حدیث از محدثین اهل سنت:

· امام بخاری و مسلم: این حدیث را در صحیح خود آورده‌اند .
· شرح حدیث: هر چند این حدیث به طور خاص به یتیم اشاره نکرده، اما ایتام غالباً در زمره "مساکین" قرار می‌گیرند. این حدیث عظمت اجر کسانی را که در راه رفع نیازهای مالی و معیشتی اقشار آسیب‌پذیر جامعه قدم برمی‌دارند، با بالاترین عبادات یعنی جهاد در راه خدا مقایسه می‌کند .

نتیجه‌گیری

از مجموع این احادیث شریف که در معتبرترین منابع اهل سنت مانند صحیح بخاری و صحیح مسلم ثبت شده است، می‌توان نتیجه گرفت که کفالت و حمایت از یتیم یکی از برترین اعمالی است که یک مسلمان می‌تواند انجام دهد. این حمایت تنها به جنبه مالی محدود نمی‌شود، بلکه شامل تربیت، آموزش، محبت و نوازش و به طور کلی "سرپرستی" همه‌جانبه یتیم است . پاداش این عمل، همنشینی با پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم در بهشت، نرمی دل، رفع مشکلات دنیوی و در نهایت ورود به بهشت است .

19/02/2026

بچه ها و دختر ها در کدام سن روزه بگیرند؟

19/02/2026

این حدیث شریف از پیامبر اکرم (ص) به ابعاد مهمی از شخصیت اجتماعی و اخلاقی مؤمن اشاره دارد. در ادامه به ترجمه و شرح آن می‌پردازیم.

ترجمه حدیث

حدیث مورد نظر با عبارات مختلفی نقل شده است، از جمله:

· «المؤمنُ مَأْلَفَةٌ، ولا خَیرَ فیمن لا یَأْلَفُ ولا یُؤْلَفُ»
· «المؤمنُ یَأْلَفُ وَ یُؤْلَفُ، و لا خَیرَ فیمن لا یَأْلَفُ و لا یُؤْلَفُ»

ترجمه روان: «مؤمن، اُنس‌پذیر و اُنس‌گیرنده است؛ نباید از دیگران بگسلد و دیگران از او بگسلند. و کسی که نه با دیگران اُنس می‌گیرد و نه دیگران با او اُنس می‌گیرند، خیری در او نیست.»

شرح و توضیح حدیث

این حدیث پر اندرز، تصویری روشن از شخصیت اجتماعی یک مسلمان راستین ترسیم می‌کند.

1. واژه‌شناسی (تحلیل لغات کلیدی):

· یَأْلَفُ (یألف): از ریشه (أ ل ف) به معنای خو گرفتن، انس گرفتن و به کسی یا چیزی عادت کردن است. در اینجا به معنای توانایی و تمایل مؤمن برای برقراری ارتباط، دوست‌داشتن دیگران و زندگی اجتماعی همراه با محبت و صمیمیت است .
· یُؤْلَفُ (یؤلف): صیغه مجهول از همان ریشه است، یعنی مورد انس و محبت دیگران واقع شدن. مؤمن نه تنها اهل دوستی و ارتباط است، بلکه به دلیل اخلاق نیکو و رفتار پسندیده‌اش، دیگران نیز به او جذب شده و با او احساس انس و الفت می‌کنند .
· مَأْلَفَةٌ (مألفة): این واژه که در برخی نقل‌ها آمده، اسم مکان یا اسم مبالغه است و می‌توان آن را «محل اجتماع و انس» یا «بسیار الفت‌گیرنده» معنا کرد. یعنی مؤمن به گونه‌ای است که دیگران گرد او جمع می‌شوند و او کانون محبت و صمیمیت است .

2. معنا و مفهوم کلی حدیث:

این حدیث شریف، اُنس‌پذیری و اجتماعی بودن را از صفات ذاتی و برجسته مؤمن معرفی می‌کند. مؤمن واقعی کسی نیست که از مردم کناره‌گیری کند، گوشه‌گیر و منزوی باشد، یا به گونه‌ای رفتار کند که مردم از او بگریزند. بلکه مؤمن کسی است که:

· با دیگران انس می‌گیرد: به مردم نزدیک می‌شود، با آنها معاشرت می‌کند، در شادی‌ها و غم‌هایشان شریک می‌شود و برای رفع نیازهای آنان تلاش می‌نماید .
· دیگران نیز با او انس می‌گیرند: به دلیل خوش‌خلقی، گشاده‌رویی، تواضع، فروتنی، حسن معاشرت و خدمت به مردم، دیگران نیز جذب او شده و دوستش دارند. مردم به او اعتماد می‌کنند و از همنشینی با او لذت می‌برند .

در مقابل، کسی که نه اهل دوستی و ارتباط با دیگران است و نه دیگران به دلیل بدخلقی یا رفتار ناپسندش، میلی به نزدیکی به او دارند، از نگاه اسلام فردی بی‌خیر و فاقد این خصلت ارزشمند معرفی شده است .

3. نکته مهم (سبب این خصلت):

علت این که مؤمن چنین خصلتی دارد، ایمان اوست. ایمان راستین، انسان را به دیگران مهربان و دلسوز می‌کند. پیامبر اکرم (ص) خود الگوی کامل این صفت بودند. در روایات دیگر نیز امت مؤمنان به یک پیکر تشبیه شده‌اند که اگر عضوی به درد آید، سایر اعضا با آن همدردی می‌کنند . این الفت و همدلی، ریشه در ایمان و توکل به خداوند دارد .

نتیجه‌گیری: این حدیث، مسلمانان را به گشاده‌رویی، خوش‌اخلاقی، معاشرت نیکو، خدمت به خلق و دوری از انزوا و بدخلقی دعوت می‌کند. مؤمن نه تنها خود از دیگران گریزان نیست، بلکه به دلیل رفتار نیکویش، دیگران نیز به او عشق می‌ورزند و به او پناه می‌آورند.

19/02/2026

حکم روزه گرفتن مریضان شکر

26/07/2023

68-تصنیف و کتب مُسند حدیثی امام اعظم رحمت الله علیه
ــــــــ
سوال: مفتی صاحب محترم!
آیا امام ابوحنیفه رحمه الله تصانیف در علوم را دارد اگر دارد لطفا توضیح دهید!
جواب:
اجمالاً اسم (68) تصنيف و تأليف امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله را كه قريباً در چهار صد مُجلَّد می شوند در اينجا می نویسیم. البته منظور ما درج تمامی کتب امام اعظم رحمه الله تعالی در این نوشتار نیست.
این جواب را به دو بخش منقسم می سازیم.
بخش اول: تالیفات امام اعظم رحمه الله تعالی در علم فقه و عقائد،
بخش دوم: تصانیف و تالیفات ایشان در علم حدیث.

(( اول: تالیفات امام ابو حنیفه رحمه الله در علم فقه ))
(1) - كتب الامام ابی حنیفه رحمه الله رحمه الله:
اینها مجموعۀ کتاب های فقهی امام ابوحنیفه رحمه الله است که در آن زمان مشهور شده نزد بسیاری از بزرگان دین موجود بودند. یکی از این بزرگان امام مالک بن انس رحمه الله (متوفی 179 هـ ق) نیز «كتب أبي حنيفةؒ» نزدش بوده و از آنها استفاده می کرد.
(تاریح دمشق لابن عساکر: 32/399 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 95 | اقوم المسالک فی بحث مالک عن ابی حنیفة وروایة ابی حنیفة عن مالک للامام زاهد الکوثری: ص 95)
و همچنین امیر المؤمنین فی الحدیث امام عبد الله بن مبارک حنفی رحمه الله (متوفی 181هـ ق) همیشه حتی در سفرهای طویل آنها را با خود همراه می داشت، و گاهی اقتباساتی از آنها را به صورت کتابی جداگانه در می آورد.
«كتب ابی حنيفه رحمه الله» موجود نزد امام مالک رحمه الله شامل شست هزار مسئلۀ فقهی بود. (تأنیب الخطیب للکوثری: ص 3)
اگر هر جلدِ این «كتب أبي حنيفه رحمه الله» امام مالک رحمه الله را شامل دو هزار مسئله بگیریم تعداد مجلدات این «كتب ابی حنیفه رحمه الله» بالغ بر سی جلد کتاب می شود.

(2) - کتب اصول المسائل امام ابوحنیفه رحمه الله:
این کتب اصول مسائل مذهب حنفی است که هر مسئلۀ آن در مجمع شورای چهل نفری فقهاء زیر سرپرستی و نظارت امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله مورد تمحیص و تدقیق قرار گرفته به تدوین می رسید. استخراج حکم یک مسئله گاهی تا یک ماه یا بیشتر را در بر می گرفت و امام اعظم علیه الرحمه در طول این مدت دلایل یک یک فقهاء و اراکین شوری را می شنید و سپس دلایل خود را ارائه می کرد و با ایشان مناظره می کرد تا آنگاه که همه بر یک رای قانع می شدند. این مسائل تصویب شده را امام ابویوسف رحمه الله استنساخ می نمود. اصول مسائل مذهب فقهی حنفی به این گونه مُرتَّب گردید. (مناقب ابی حنیفة للموفّق: ۱/۱۳۳)
مسائل این کتب اصول را بعداً امام محمد بن الحسن شَیْبانی رحمه الله در «کتب ظَاهِرُ الرَّوَایَة» جمع نمود که از آن زمان تا امروزه به صورت متواتر و متوارث در دسترس اُمت قرار دارد.
علامه علی قاری هِرَوِی رحمه الله (متوفی 1014هـ ق) در مورد تعداد مسائل کتاب «الاصول» می نویسد:
أنَّهُ وَضَعَ ثَلَاثَةً وَثَمَانِيْنَ ألْفَ مَسْئَلَةٍ، مِنْهَا ثَمَانِیَةٌ وَثَلَاثُونَ ألْفاً فِی الْعِبَادَةِ وَالْبَاقِيُّ فِی الْمُعَامَلَاتِ.
امام اعظم ابو حنیفه رحمه الله هشتاد و سه هزار مسئله را به این گونه مُرَتَّب نمود که از آن میان سی و هشت هزار مسئلۀ آن در مورد عبادات و بقیه در مورد معاملات بود.
(ذیل الجواهر المضیئة: 2/472)
اگر هر جلدِ این كتب «الاصول» را شامل دو هزار مسئله بگیریم تعداد مُجلَّدات «الاصول» چهل و چهار مُجلَّد کتاب می شود.

(3) - کتب الامالی امام ابی حنیفه رحمه الله:
این کتابها مجموعۀ آن مسائل فقهی می باشد که امام ابوحنیفه رحمه الله در دوران تدریس خود برای تلامیذ و شاگردان خویش املاء می نمود و شاگردان خُبرۀ ایشان مانند امام ابویوسف رحمه الله و غیره آنها را به قید قلم می آوردند.
مؤرخین اکثر تعداد این مسائل املائی را پنج صد هزار مسئله درج نموده اند. (فقه اهل العراق وحدیثهم للکوثری: ص 59 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 241)
اگر هر جلد این کتب را شامل دو هزار مسئله بگیریم تعداد مُجلَّدات این «كتب الأمالی» بالغ بر دو صد و پنجاه مجلَّد کتاب می گردد.

(4) - کتاب جِیَاد المسائل امام ابی حنیفه رحمه الله:
امیر المؤمنین فی الحدیث حضرت امام عبد الله بن مبارک حنفی رحمه الله (متوفی 181 هـ ق) این کتاب را از «كتب ابی حنيفۀ» حضرت امام اعظم رحمه الله اقتباس و استخراج نموده به امام اوزاعی رحمه الله (متوفی 157 هـ ق) تقدیم کرد. امام اوزاعی رحمه الله بعد از مطالعۀ این کتاب به وی گفت که صاحب این کتاب از بزرگان مشایخ دین است. برو و از محضر وی بیشتر استفاده کن.
(تاریح دمشق لابن عساکر: 32/399 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 95)

(5) - کتاب اصول الفقه امام ابوحنیفه رحمه الله:
اولین فردی که کتابی در اصول فقه تالیف کرد امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله بود. قبل از ایشان هیچ کسی در زمینۀ علم اصول الفقه کتابی ننوشته بود.
امام محدّث فقیه شافعی محمد بن یوسف صالحی دمشقی رحمه الله (متوفی 942 هـ ق) می نگارد: اولین کسی که در اصول الفقه کتاب نوشت امام ابوحنیفه رحمه الله بود.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 118)

(6) - کتاب الرَّای امام ابوحنیفه رحمه الله:
یکی از کتب امام ابوحنیفه رحمه الله «کتاب الرای» است. شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله در کتاب مشهور خود بلوغ الامانی (ص 18 و 19) می نویسد: از جمله کتب امام ابوحنیفه رحمه الله که در مؤلَّفات متقدّمین نام برده شده «کتاب الرای» است. این کتاب را ابن ابی العوام ذکر نموده است.
(بلوغ الامانی للامام الکوثری: ص 18 و 19 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 242)

(7) - کتاب المناسک امام ابوحنیفه رحمه الله:
«کتاب المناسک» دربارۀ احکام و مسائل و طریقۀ حج است. این کتاب را امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله به تقاضای استاد خود امام الحدیث سلیمان بن مهران اَعْمَش رحمه الله (متوفی 147 هـ ق) برایش نوشت.
استاد اساتذۀ امام بخاری رحمه الله حضرت امام عَلِيُّ بْنُ مُسْهِر رحمه الله (متوفی 189 هـ ق) که یکی از شاگردان امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است می گوید:
امام اَعْمَش رحمه الله جهت ادای حج بار سفر را بست و از شهر کوفه خارج شد. مردم شهر کوفه برای بدرقه با ایشان رفتند. چون امام اَعْمَش به منطقۀ قادسیه رسید مردم او را دیدند که مغموم است. سبب را پرسیدند. در جواب پرسید: آیا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِر (شاگرد امام ابوحنیفه) در میان شما هست؟ مردم گفتند بلی. مردم کوفه مرا از حضورم در مجالس امام ابوحنیفه رحمه الله می شناختند. امام اَعْمَش گفت: او را بیاورید. امام اَعْمَش مرا خواسته به من گفت: نزد امام ابوحنیفه برو و برایش بگو که «المناسک» را برایم بنویسد. من نزد امام ابوحنیفه رحمه الله آمدم و قضیه را برایش گفتم. حضرت امام اعظم رحمه الله آن را برایم املاء کرد و من آن را به خدمت امام اَعْمَش آورده به او دادم.
( الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 87)

(8) - کتاب الفرائض امام ابوحنیفه رحمه الله:
«کتاب الفرائض» یکی از مهمترین بخش های فقه می باشد. و حضرت امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله اولین کسی هست که در علم «الفرائض» کتاب نوشته است.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 90 و ص 240)

(9) - کتاب الشروط امام ابوحنیفه رحمه الله:
حضرت امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله اولین کسی هست که در علم «الشروط» کتاب نوشته است.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 90 و ص 240)

(10) - کتاب الرهن امام ابوحنیفه رحمه الله:
یکی دیگر از کتب فقهی امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله که در کتب تاریخ نام برده شده «کتاب الرهن» است.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 231 و 242)

(11) - کتاب الصلاة امام ابوحنیفه رحمه الله:
یکی دیگر از کتب فقهی امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله که در تاریخ نام گرفته شده «کتاب الصلاة» است.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 241 و 242)

(12) - کتاب الرد علی الاوزاعی امام ابوحنیفه رحمه الله:
یکی دیگر از کتب امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله که در کتب تاریخ نام برده شده «کتاب الرد علی الاوزاعی» است. این کتاب چنانکه از اسمش پیداست رد بر بعضی مسائل امام اوزاعی رحمه الله (متوفی 157 هـ ق) می باشد.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 231 و 242)
یکی از مسائل اختلافی امام اوزاعی رحمه الله با امام ابوحنیفه رحمه الله مسئلۀ رفع یدین در داخل نماز بود و امام اوزاعی رحمه الله در این مورد در دار الحنّاطین مکۀ مکرَّمه با حضرت امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله مناظره کرد و دلایل خود را بیان کرد، ولی بعد از شنیدن دلایل امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله ساکت و لاجواب گردید. امام اوزاعی رحمه الله بعد از این مناظره رفع یدین در داخل نماز را منسوخ می گفت. تفصیل را در کتاب ما «چرا در داخل نماز رفع یدین نمی کنیم» صفحۀ 118 تا 137 ملاحظه کنید.

(13) - کتاب اختلاف الصحابة امام ابوحنیفه رحمه الله:
یکی از کتب امام ابوحنیفه رحمه الله «کتاب اختلاف الصحابة» است. شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله در کتاب مشهور خود بلوغ الامانی (ص 18 و 19) می نویسد: از جمله کتب امام ابوحنیفه رحمه الله که در مؤلَّفات متقدّمین نام برده شده «کتاب اختلاف الصحابة» است. این کتاب را ابوعاصم العامریُّ و مسعود بن شیبة ذکر نموده اند.
(بلوغ الامانی للامام الکوثری: ص 18 و 19 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 242)

(14) - کتاب الجامع امام ابوحنیفه رحمه الله:
از دیگر کتب امام ابوحنیفه رحمه الله «کتاب الجامع» است. شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله می نویسد: از جمله کتب امام ابوحنیفه رحمه الله که در مؤلَّفات متقدّمین نام گرفته شده «کتاب الجامع» است. این کتاب را عباس بن مصعب در تاریخ مرو ذکر نموده است.
(بلوغ الامانی للامام الکوثری: ص 18 و 19 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 242)

(15) - کتاب السِّیَر امام ابوحنیفه رحمه الله:
از دیگر کتب امام ابوحنیفه رحمه الله «کتاب السِّیَر» است. شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله در بلوغ الامانی (ص 18 و 19): می نویسد: از جمله کتب امام ابوحنیفه رحمه الله که در مؤلَّفات متقدّمین نام برده شده «کتاب السِّیَر» است.
(بلوغ الامانی للامام الکوثری: ص 18 و 19 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 242)
(( ثانی: تالیفات امام ابو حنیفه رحمه الله در علم کلام و عقائد:))

(16) - کتاب اصول الدین امام ابوحنیفه رحمه الله:
اولین کسی که کتابی در «اصول الدین» تالیف کرد امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله بود. قبل از ایشان احدی در علم اصول الدین کتابی ننوشته بود.
امام محدّث فقیه شافعی محمد بن یوسف صالحی دمشقی رحمه الله (متوفی 942 هـ ق) می نگارد: اولین کسی که در علم اصول الدین کتاب نوشت امام ابوحنیفه رحمه الله بود.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 118)

(17) - کتاب الفقه الاکبر امام ابوحنیفه رحمه الله:
کتاب الفقه الاکبر اولین کتاب عقیدوی در اسلام و همچنین اولین کتاب کلامی اهل سنت و جماعت است. هیچ کسی قبل از امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله در علم عقائد و کلام کتابی ننوشته بود.
این کتاب بارها به چاپ رسیده و در زبان های مختلف از قبیل فارسی و اردو و ترکی و انگلیسی و پشتو و غیره ترجمه شده است و علمای بزرگ بسیاری آن را شرح نموده اند. از شروح مشهور آن شرح علامه ملا علی قاری رحمه الله متداول است.
شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله نیز آن را با تعلیقات گرانبهای خویش چاپ کرده است.

(18) - کتاب الفقه الاوسط امام ابوحنیفه رحمه الله:
کتاب «الفقه الاوسط» یکی دیگر از کتب عقیدوی و کلامی اهل سنت و جماعت می باشد که امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله آن را تالیف نموده است.
(بلوغ الامانی: ص 18 و 19 | مقدمة التعلیم للشیخ مسعود بن شیبة مع تعلیق الناشر الشیخ المحقق عبد الرشید النعمانی: ص 181 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 237)

(19) - کتاب العالم والمتعلم امام ابوحنیفه رحمه الله:
این کتاب دربارۀ مسائل عقیدوی و به صورت سوال و جواب می باشد و تا بحال چند بار به چاپ رسیده است. سوال کننده امام ابو مقاتل حفص بن سلم سمرقندی رحمه الله (متوفی 208 هـ ق) و جواب دهنده امام اعظم ابو حنیفه رحمه الله می باشد. شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله آن را با تعلیقات گران بهای خویش چاپ کرده است.
(بلوغ الامانی: ص 18 و 19 | مقدمة التعلیم للشیخ مسعود بن شیبة مع تعلیق الناشر الشیخ المحقق عبد الرشید النعمانی: ص 181 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 237)

(20) - کتاب الرسالة الی مقاتل امام ابوحنیفه رحمه الله:
مقاتل بن سلیمان صاحب تفسیر (متوفی 150 هـ ق) عقاید مُشَبّهه داشت و امام ابوحنیفه رحمه الله در این مورد بر او شدیداً جرح می کرد. «کتاب الرسالة الی مقاتل» نیز رد بر عقاید مقاتل می باشد.
(بلوغ الامانی: ص 18 و 19 | مقدمة التعلیم للشیخ مسعود بن شیبة مع تعلیق الناشر الشیخ المحقق عبد الرشید النعمانی: ص 181 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 237)

(21) - کتاب الرسالة الی عثمان البَتّی امام ابوحنیفه رحمه الله:
امام عثمان بتی رحمه الله (متوفی 143 هـ ق) از علمای مشهور شهر بصره بود. عده ای بر ساحت امام اعظم رحمه الله تهمت زدند که امام صاحب از مُرجئه است. امام عثمان بتّی نامه ای خدمت امام اعظم رحمه الله نوشت و امام اعظم رحمه الله جواب آن تهمت ها را داده عقاید خود را در این نوشته روشن ساخت. این کتاب نیز جزو کتب عقیدوی اهل سنت و جماعت به شمار می رود. شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله آن را با تعلیقات گرانبهای خویش چاپ کرده است.
(بلوغ الامانی: ص 18 و 19 | مقدمة التعلیم للشیخ مسعود بن شیبة مع تعلیق الناشر الشیخ المحقق عبد الرشید النعمانی: ص 181 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 237)

(22) - کتاب الوصیة امام ابوحنیفه رحمه الله:
این کتاب تا بحال چندین بار چاپ شده است. و همچنین در چند زبان از جمله فارسی و اردو و ترکی و انگلیسی ترجمه گردیده است.
(بلوغ الامانی: ص 18 و 19 | مقدمة التعلیم للشیخ مسعود بن شیبة مع تعلیق الناشر الشیخ المحقق عبد الرشید النعمانی: ص 181 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 237

(23) - کتاب الرد علی القدریة امام ابوحنیفه رحمه الله:
قدریه فرقه ای بود که برخی عقاید جدیدی را در اسلام به وجود آورد. امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله در این کتاب عقاید آنها را رد نموده است.
(الفهرست لابن الندیم: ص 251 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 238)

(24) - کتاب الارجاء امام ابوحنیفه رحمه الله:
ارجاء دو صورت دارد. یکی ارجاء اهل سنّت است و دوم ارجاء اهل بدعت. امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله در «کتاب الرسالة الی عثمان البتی» عقیدۀ ارجاء اهل بدعت را رد نموده است. این کتاب ادامۀ همان مبحث می باشد.
(الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 241 و 242)

(25) - کتاب الفقه الابسط امام ابوحنیفه رحمه الله:
الفقه الابسط را امام ابو مطیع بلخی رحمه الله (متوفی 199 هـ ق) از امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله روایت کرده و آن را شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله با تعلیقات گرانبهای خویش چاپ کرده است. فرقۀ سَلَفیۀ مُشَبّهه و مُجَسّمۀ امروزه روایت باطل (خدا بر سرِ عرش نشسته و هر کس آن را قبول نکند کافر است) را از همین ابومطیع بلخی رحمه الله جهت عقیدۀ باطل خویش جهت استدلال پیش می کنند. اما این روایت باطل آنها نه در نسخه های مخطوط کتاب ابومطیع بلخی رحمه الله وجود دارد و نه در نسخۀ مطبوع آن، بلکه این روایت باطل حتی در کتاب الفقه الابسط چاپِ داکتر الخمیس که یکی از سران فرقۀ سَلَفیۀ مُشَبَّهه است نیز وجود ندارد.
(بلوغ الامانی للامام الکوثری: ص 18 و 19 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 242)

(26) - کتاب وصیة الامام ابی حنیفة رحمه الله فی التوحید:
این نیز تالیفی است در علم عقاید. شیخ الاسلام علامه زاهد کوثری رحمه الله آن را چاپ نمود و سپس چاپ های مختلف آن نشر شد. نسخۀ موجود نزد بنده نسخۀ چاپی شیخ الاسلام زاهد کوثری رحمه الله است که در ضمن کتابش «العقیدة و علم الکلام» طبع شده است. این کتاب به زبان های مختلف فارسی و اردو و پشتو و انگلیسی و غیره نیز ترجمه شده است.
(27) - هفتاد و چند هزار حدیث نبوی در تصانیف امام ابوحنیفةرحمه الله:
امام ابو المؤیّد مُوَفَّق الدّین مکی رحمه الله (متولد 484 هـ ق و متوفی 568 هـ ق) می نویسد: امام محمد بن شجاع رحمه الله (متوفی 266 هـ ق) نگاشته است: در تصانیف و تالیفات امام ابوحنیفه رحمه الله نزدیک به هفتاد و چند هزار حدیث شریف موجود است.
(مناقب الامام واصحابه: 1/95 طبع دائرة المعارف بحیدرآباد، الدکن، الهند | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 142)
چنانکه در بالا گذشت تنها «کتب فقهی امام ابوحنیفه» و «کتب امالی» ایشان بالغ بر 280 جلد کتاب می گردد و اگر از سایر کتب امام اعظم رحمه الله صرف نظر کنیم و فقط مُجلَّدات کتب «الاصول» ایشان را بر دو کتاب قبلی بیفزائیم تعداد مُجلَّدات کتاب های حضرت امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله بالغ بر سه صد و بیست و چهار مجلَّد می شود. بنابرین موجود بودن هفتاد و چند هزار حدیث شریف در این 324 مجلَّد کتاب کاملاً قرین قیاس است.
ناگفته نماند که کتاب صحیح بخاری شریف که تقریباً شاملِ هفت هزار حدیث است در دو مجلَّد می باشد.

(28) - صنادیق کتب الحدیث امام ابوحنیفه رحمه الله:
بلکه باید دانست که تعداد هفتاد و چند هزار حدیث شریف فقط مقداری از تعداد احادیثی است که امام اعظم رحمه الله از اساتید خود استماع و جمع و حفظ کرده بود.
امام حافظ زکریا بن یحیی انصاری رحمه الله با اسناد خود از یحیی بن نصر حاجب (متوفی 215 هـ ق) روایت می کند که از امام ابوحنیفه رحمه الله شنیدم که می فرمود: من صندوق های از احادیث را جمع نموده ام ولی فقط به اندازۀ کمی که به نفع مردم هست از آنها حدیث بیان می کنم.
(مناقب الموفق المکی: 2/96 | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 139)
در روایت دیگری وارد است که که امام اعظم رحمه الله خانه ای مملو از کتب حدیث داشت.

(29) - الاحادیث السبعة عن سبعة من الصحابة:
این مجموعۀ آن احادیثی است که امام اعظم ابو حنیفه رحمه الله بطور مستقیم از صحابۀ کرام رضی الله عنهم استماع کرده است. این احادیث را «وحدانیات» نیز می گویند، زیرا در بین امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله و صاحب شریعت حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم تنها صحابی وجود دارد و بس. این پرافتخارترین سلسلۀ یک سند حدیث می باشد و هیچ امامی و هیچ مصنفی یا صاحب کتابی بجز امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله وجود ندارد که چنین شرف بزرگی را دارا باشد.
این مجموعه در ضمن «الرسائل الثلاث الحدیثیة» با تحقیق شیخ لطیف الرحمن بهرائجی قاسمی، از المكتبة الامدادیة، مکۀ مکرَّمه در سال 2004 میلادی چاپ و نشر شده است.

(30) - کتاب الامام الاعظم ابوحنیفة والثنائیات فی مسانیده:
«ثنائیات» آن احادیثی را می گویند که بین راوی و بین صاحب شریعت حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم تنها دو واسطه وجود دارد و بس. این نیز افتخاری است عظیم که فقط امام اعظم ابو حنیفه رحمه الله آن را دارا می باشد و بس. امروزه هیچ امامی و هیچ مؤلف یا صاحب کتابی بجز امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله وجود ندارد که چنین افتخاری را دارا باشد.
این کتاب شامل 254 حدیث ثنائی است و به تخریج عبد العزیز یحیی سعدی از دار الکتب العلمیة بیروت لبنان چاپ و نشر گردیده است

(31) - کتاب الآثار امام ابوحنیفه رحمه الله – روایت امام محمد:
این کتاب نخستین کتاب حدیث شریف است که بر ابواب فقهی تدوین و ترتیب یافته است. امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله آن را از بین چهل هزار احادیث شریف انتخاب نمود.
(مقدمة شرح الآثار: 1/1 | مناقب الامام واصحابه: 1/95 طبع دائرة المعارف بحیدرآباد، الدکن، الهند | الامام ابوحنیفة النعمان للغاوجی: ص 142)
امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله چنان ترتیب سادۀ زیبائی را در تدوین این کتاب ایجاد کرد که از همان زمان تا امروزه همۀ مؤلِّفین اسلام در کتاب های ایشان مانند امام مالک رحمه الله در موطای مالک، و به تعقیب وی امام بخاری رحمه الله در صحیح بخاری، امام مُسْلِم رحمه الله در صحیح مُسْلِم ، امام ترمذی رحمه الله در جامع الترمذی، امام نَسائی رحمه الله در سُنَن النَّسائی، امام ابوداؤد رحمه الله در سُنَن ابی داؤد، و سایر امامان اسلام در کتب خویش مانند سنن ابن ماجه، شرح معانی الآثار طحاوی، موطا محمد و غیره از همان ترتیب امام اعظم رحمه الله در کتاب الآثار پیروی می کنند.
کتب الآثار اولین بار با تحقیق علامه ابو الوفاء افغانی رحمه الله طبع شد و سپس آنقدر به چاپ رسید که تعداد شمار طبع آنها مشکل است. محدثین در هر عصر به خدمت آن مصروف بوده اند بلکه این کتاب یکی از آن کتب حدیث می باشد که همیشه محدثین و علمای اسلام در خدمت آن کوشا بوده اند. این کتاب شروح زیادی دارد.

(32) - کتاب الآثار امام ابوحنیفه رحمه الله – روایت امام ابویوسف:
این کتاب الآثار روایت قاضی القضات امام ابو یوسف رحمه الله (متوفی 182 هـ ق) است و چند بار به چاپ رسیده است.

(33) - کتاب الآثار امام ابوحنیفه رحمه الله – روایت امام حَفْص بن غیاث النَّخَعِی:
این کتاب الآثار روایت امام حفص بن غیاث النخعی رحمه الله (المتوفی 194 هـ ق) است که از اکابر تلامیذ امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله و استادِ اساتید و مشایخ امام بخاری، امام مسلم، امام ترمذی، امام نسائی، امام ابوداؤد، امام ابن ماجه و غیره است. این محدثین بزرگ صدها احادیث را از وی روایت کرده اند.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/33)

(34) - کتاب الآثار امام ابوحنیفه رحمه الله – روایت محمد الوهبی:
این کتاب الآثار روایت امام محمد بن خالد بن محمد الوهبی رحمه الله (متوفی قبل از 190 هـ ق) است که از راویان سنن ابی داؤد و سنن ابن ماجه و غیره است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/33)

(35) - کتاب السنن امام ابوحنیفه رحمه الله – روایت امام زُفَر:
این همان کتاب الآثار یا کتاب السنن یا «النسخة» روایت امام زفر بن الهذیل بن قیس العنبری البصری رحمه الله تعالی (متوفی 158 هـ ق) است که از اکابر تلامیذ امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله می باشد.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/30)

(36) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت امام ابویوسف:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب از قاضی القضات امام ابویوسف رحمه الله (متوفی 182 هـ ق) استماع کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/31 و 32 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/12)

(37) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت امام محمد:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم رحمه الله است که جامع کتاب از امام محمد بن الحسن شیبانی رحمه الله (متوفی 189 هـ ق) استماع کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 32 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/13)

(38) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت امام حمّاد:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم رحمه الله است که جامع کتاب از امام حمّاد رحمه الله (متوفی 176 هـ ق) فرزند امام اعظم رحمه الله استماع کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 33 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/13)

(39) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت امام لؤلؤئی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم رحمه الله است که جامع کتاب ابو الحسن محمد بن ابراهیم بن حبیش از شاگرد خاص امام اعظم رحمه الله امام حسن بن زیاد لؤلؤئی رحمه الله (متوفی 204 هـ ق) استماع کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 33 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/12)

(40) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت الدوری:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ القدوة محمد بن مخلد الدوری رحمه الله (متوفی 331 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/6)

(41) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن عقدة:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، یکی از نوادر بزرگان محدثین، امام حافظ ابن عقده رحمه الله (متوفی 331 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 34 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/6)

(42) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن ابی العوام:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ ابو القاسم عبد الله بن محمد احمد السعدی المعروف به ابن ابی العوام رحمه الله (متوفی حوالی 335 هـ ق) تخریج کرده است.
این کتاب به زودی انشاء الله تعالی با تحقیق شیخ لطیف الرحمن بهرائجی قاسمی به چاپ می رسد.
(مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/6)

(43) - کتاب مُسْنَد الامام الاعظم رحمه الله – روایت امام حارثی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الأمام الحافظ الفقيه العلامة المحدث الشيخ أبي محمد عبد الله بن يعقوب بن الحارث بن الخليل الحارثي البخاري (متوفى340 هـ ق) تخریج کرده است.
این کتاب با تحقیق شیخ لطیف الرحمن بهرائجی قاسمی در دو جلد از مکۀ مکرمه به چاپ رسیده است.

(44) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت اَشنانی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، قاضی عمر بن الحسن بن علی الأشنانی رحمه الله تعالی (متوفی 339 هـ ق) تخریج کرده است.

(45) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن عدی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ الکبیر الناقد الجوال ابو احمد عبد الله بن عدی القطان الجرجانی الشافعی رحمه الله تعالی (متوفی 365 هـ ق) صاحب کتاب «الکامل فی الجرح والتعدیل» تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 34 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/7)

(46) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن المظفر:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ الثقة محدث العراق ابو الحسن محمد بن المظفر بن موسی البزار البغدادی رحمه الله تعالی (متوفی 379 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 34 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/7)

(47) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت طلحة بن محمد:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ العالم المؤرّخ ابی الحسین طلحة بن محمد بن جعفر البغدادی الشاهد العدل المقرئ رحمه الله (متوفی 380 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 34 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/7)

(48) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن المقرئ:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الرَّحال الحافظ الجوّال الصدّوق مُسْنَد الوقت ومُحدّث اصبهان الشیخ ابی بکر محمد بن ابراهیم بن علی الاصبهانی المقرئ رحمه الله تعالی (متوفی 381 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 34 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/8)

(49) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت دارِقُطْنی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ المجوّد شیخ الاسلام وعَلَم الجهابذة ابی الحسن علی بن عمر بن احمد الدارقطنی البغدادی الشافعی رحمه الله تعالی (متوفی 385 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/8)

(50) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن شاهین:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الشیخ الصدوق الحافظ العالم المفید شیخ العراق ومُحدّث آن ابوحفص عمر بن احمد بن عثمان البغدادی معروف به ابن شاهین رحمه الله تعالی (متوفی 385 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/8)

(51) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن مَنْدَه:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ الکبیر محدث العصر ابی عبد الله محمد بن اسحاق بن محمد بن یحیی بن مَنْدَه رحمه الله تعالی (متوفی 395 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/9)

(52) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ماوردی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام العلاّمة أقضی القضاة ابی الحسن علی بن محمد بن حبیب البصیری الماوردی الشافعی رحمه الله تعالی (متوفی 405 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/9)

(53) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابونُعَیْم اصفهانی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الامام الحافظ العارف الکبیر احمد بن عبد الله بن احمد الاصبهانی ابونُعَیْم صاحب حلیة الاولیاء رحمه الله تعالی (متوفى430 هـ ق) تخریج کرده است.
این کتاب با تحقیق نظر محمد فاریابی از مکتبة الکوثر ریاض سعودی در سال 1415 هجری قمری در دو جلد به چاپ رسیده است.

(54) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت خواجه عبد الله انصاری:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الإمام القدوة الحافظ الکبیر شیخ الاسلام ابو اسماعیل عبد الله بن محمد بن علی الأنصاری رحمه الله، الهِرَوِیُّ موطناً والحنبليُّ عقیدتاً والشافعیُّ مذهباً والصوفيُّ مشرباً (متوفی 481 هـ ق) معروف به «پیرِ هرات» و «خواجه عبد الله انصاری» تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/9)

(55) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن القیسرانی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفةؒ مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، ابو الفضل محمد بن طاهر بن علی القدسی المعروف بابن القیسرانی (متوفی 507 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 و 36

(56) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روايت قاضي عبد الباقی انصاری:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، مُسْنَد الدنیا و عصر خود، الإمام المتقن القاضي ابو بکر محمد بن عبد الباقی بن محمد الأنصاری البغدادی الحنبلی رحمه الله تعالی معروف به ابن قاضی مارستان (متوفی 535 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/10)

(57) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن عساکر:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الإمام الحافظ الکبیر محدّث الشام ثقة الدين علي بن الحسن بن هبة الله أبو القاسم ابن عساکر الدمشقي الشافعي رحمه الله تعالی (متوفی 571 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/10)

(58) - کتاب مُسْنَد الامام الاعظم ابی حنیفة رحمه الله – روایت ابن خسرو:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الشیخ الامام الحافظ العارف ابو عبد الله الحسین بن محمد بن خسرو البلخی رحمه الله تعالی (متوفى 522 هـ ق) تخریج کرده است.
این مُسْنَد در دو جلد با تحقیق شیخ لطیف الرحمن بهرائجی قاسمی از مکتبۀ امدادیۀ مکۀ مکرمه در سال 1431 هـ ق به چاپ رسیده است.

(59) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت رازی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الإمام علی بن أحمد بن المکی الرازی الحنفي رحمه الله تعالی (متوفی 598 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/11)

(60) - کتاب جزء عوالي الإمام أبي حنیفة رحمه الله:
این کتاب مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الإمام الحافظ شمس الدين يوسف بن خليل بن عبد الله الدمشقي (متوفی 648هـ ق) با سند متصل خود از امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله روایت کرده است.
این کتاب توسط دار الفرفور دمشق به سال 1422 هـ ق به چاپ رسیده است.

(61) - کتاب مُسْنَد الإمام الأعظم رحمه الله: – تخریج حصکفی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، القاضي الامام المحدث العلامة صدر الدين موسي بن زکريا الحصکفي (متوفى 650هـ ق) تخریج کرده است.
این مُسْنَد بارها به چاپ رسیده است و شروح فراوانی دارد که مشهورترین آنها شرح علامه علی قاری هروی رحمه الله و تنسیق النظام می باشد. بزرگترین شرح آن المواهب الطیفة شرح الشيخُ الإمام المُحدِّث الفَقِيه محمَّد عابِد بن احمدَ بنِ عليّ السِّنْدي الأنصاري رحمه الله (متوفی 1257 هـ ق) است که از هر لحاظ بر شروح دیگر برتری دارد و در هفت مُجلَّد به چاپ رسیده است.

(62) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت سخاوی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الإمام الحافظ شمس الدین محمد بن عبد الرحمن بن محمد السخاوي الشافعی رحمه الله تعالی (متوفی 902 هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/11)

(63) - كتاب الأربعون المختارة من حديث الإمام أبي حنیفة رحمه الله:
این کتاب مجموعۀ پنجاه و یک احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، علامه يوسف بن حسن بن أحمد بن حسن ابن عبد الهادي الصالحي، جمال الدين، ابن ابن المِبْرَد الحنبلي (المتوفى 909هـ ق) با سند متصل خود تا امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله تخریج نموده است.
این کتاب امام اعظم رحمه الله توسط دار الفرفور دمشق به سال 1422 هـ ق به چاپ رسیده است.

(64) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت ثعالبی مغربی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، إمام الحرمین وعالم المغرب والمشرق، الورع، مسند الدنیا، الزاهد ابو المهدی عیسی بن محمد بن احمد الجعفری الثعالبی المغربی رحمه الله تعالی (متوفی 1082هـ ق) تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/11)

(65) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفة رحمه الله – روایت حافظ بکری:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الشیخ الحافظ ابو علی البکری رحمه الله تعالی تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/11 و 12)

(66) - کتاب مُسْنَد الامام ابی حنیفه رحمه الله – روایت کلاعی:
این مُسْنَد امام ابوحنیفة رحمه الله مجموعۀ آن احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که جامع کتاب، الشیخ ابو بکر احمد بن احمد بن محمد بن خالد بن خلی الکلاعی رحمه الله تعالی تخریج کرده است.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 35 | مسند الامام الاعظم بروایة الحارثی: 1/11)

(67) - كتاب الرسائل الثلاث الحدیثیة للامام الاعظم ابی حنیفة رحمه الله:
این کتاب مجموعۀ سه رسایل امام اعظم رحمه الله در حدیث است؛ جزء عوالي الإمام أبي حنيفة رضي الله عنه، والاربعون المختارة، والاحادیث السبعة عن سبعة مِنَ الصحابة، که با تحقیق شیخ لطیف الرحمن بهرائجی قاسمی توسط مکتبۀ امدادیۀ مکۀ مکرمه به سال 2004 میلادی به چاپ رسیده است.

(68) - كتاب الموسوعة الحدیثیة لمرویات الامام ابی حنیفة رحمه الله:
این دایرة المعارفِ احادیث شریف مجموعۀ احادیث امام اعظم ابوحنیفه رحمه الله است که اکابر محدثین مانند امام عبد الرزاق، امام ابن ابی شیبة، امام احمد بن حنبل، امام ابی یعلی موصلی، امام ابن حِبان، امام طحاوی، امام دارقطنی، امام حاکم نیشاپوری، امام بیهقی، امام ابو نُعَیْم، امام خطیب بغدادی، و امام محمد بن حسن شیبانی در «موطا» و کتاب «الحجة» خود و سایر امامان اسلام رحمهم الله تعالی در کتب خود روایت کرده اند.
این دایرة المعارف حدیث به زودی انشاء الله تعالی با تحقیق و تخریج شیخ لطیف الرحمن بهرائجی قاسمی توسط مکتبۀ امدادیۀ مکۀ مکرمه به چاپ خواهد رسید.
(مسند الامام الاعظم – بروایة ابن خسرو: 1/ 55)

نویسنده-مفتی محمد ابراهیم تیموری

و من الله التوفیق