18/10/2025
तिहारको इतिहास धेरै पुरानो र पौराणिक छ। यो केवल प्रकाशको पर्व मात्र होइन, बल्कि मानव, प्रकृति र देवताहरूबीचको सम्बन्धको गहिरो अर्थ लिएको छ। तिहारको उत्पत्ति र विकासलाई निम्न बुँदाहरूमा हेर्न सकिन्छ:
१. पौराणिक आधार र हिन्दू ग्रन्थहरूमा उल्लेख
तिहारको ऐतिहासिक जडहरू प्राचीन हिन्दू ग्रन्थहरू, विशेष गरी पुराणहरूमा पाइन्छ। यसको मुख्य कथाहरू यसप्रकार छन्:
· यमराज र यमुनाको कथा:
· तिहारलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ, जसको अर्थ "यमराजको पाँच दिन" हुन्छ।
· पौराणिक कथाका अनुसार, मृत्युका देवता यमराजले आफ्नी बहिनी यमुनालाई भेट्न गएका थिए। यमुनाले आफ्नो दाजूलाई घरमा आदरसत्कार गरेर माला लगाइदिइन् र विभिन्न व्यंजनहरू परोसेर खुवाइन्।
· यसले यमराजलाई धेरै खुशी बनायो र उनले यमुनालाई वरदान दिए कि जसले पनि यस बेला आफ्नी दिदीबहिनीहरूसँग प्रेम र आदर गर्नेछ, उसलाई मृत्युको भयबाट मुक्ति मिल्नेछ।
· यही कारणले तिहारको अन्तिम दिन भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजूभाइलाई लामो उमेर र कल्याणको कामना गर्दछन्।
· लक्ष्मीको कथा:
· तेस्रो दिन लक्ष्मी पूजा हुन्छ। पौराणिक मान्यताका अनुसार, समुद्रमन्थनबाट महालक्ष्मीको उत्पत्ति भएको थियो।
· विष्णु पुराण अनुसार, देवी लक्ष्मीले धन, समृद्धि र सौभाग्यको देवीको रूपमा धरतीमा आउने दिन यही हो भन्ने विश्वास छ। उनी रातमा घरघरमा भ्रमण गर्छिन् र जुन घर सफा छ र प्रकाशले जगमगाएको छ, त्यहाँ बस्न र आशीर्वाद दिन मन पराउछिन्।
· यसैले मानिसहरूले आफ्नो घर आँगन सफा गरेर दियो र मोमबत्तीहरू बाल्छन् र रङ्गोली बनाउँछन् ताकि लक्ष्मीले उनको घरमा आगमन गरुन्।
२. ऐतिहासिक र सांस्कृतिक विकास
· कृषि र मौसमी सम्बन्ध: तिहारको समय कार्तिक महिनाको अमावस्या (अँध्यारो रात) पर्छ। यो समय नेपालमा फसल कटाईको समय पनि हो। नयाँ अन्न आएपछि धन र समृद्धिको देवी लक्ष्मीको पूजा गर्नु स्वाभाविक मानिन्छ। यसरी, यो पर्व कृषि प्रधान समाजमा रुढिगत रूपमा स्थापित भएको हो।
· जैविक विविधताप्रतिक सम्मान: तिहारको सबैभन्दा विशेष पक्ष हो - पशु पूजा। काग, कुकुर, गाई, गोरु, आदिलाई देवताको रूपमा पूज्ने परम्पराले प्राचीन नेपाली समाजमा प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिक गहिरो आदर र सहअस्तित्वको भावनालाई देखाउँछ। यसले तिहारलाई सामान्य उत्सवभन्दा बढी एउटा सांस्कृतिक र सामाजिक अभिव्यक्ति बनाउँछ।
३. "दीपावली" को रूपमा
· तिहारलाई दीपावली पनि भनिन्छ, जसको अर्थ "दीपहरूको पङ्क्ति" हो। यो नाम यसैबाट आएको हो कि यस पर्वमा घर, आँगन, ढोका, झ्याल सबै ठाउँमा दियो बालिन्छ।
· प्रकाशको यो पर्वले अन्धकारमाथि प्रकाशको, अज्ञानमाथि ज्ञानको र असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीक हो।
निष्कर्ष:
तिहारको इतिहास हजारौं वर्ष पुरानो छ। यसको उत्पत्ति पुराणहरूका पौराणिक कथाहरूमा, यसको विकास नेपालको कृषि र सांस्कृतिक परम्परामा, र यसको अर्थ मानव र प्रकृति बीचको सन्तुलनमा निहित छ। यो पर्वले नेपाली जीवनशैली, विश्वास र समाजमा प्रकृतिप्रतिकको आदरलाई एक सुन्दर रङ्गमा चित्रण गरेको छ।
