04/04/2026
अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस
आजको विश्व तीव्र गतिमा बदलिँदै छ। प्रविधि, शहरीकरण, प्रतिस्पर्धा र जीवनशैलीको परिवर्तनसँगै मानिसको जीवन सहज बनेको जस्तो देखिए पनि भित्रभित्रै असन्तुलन बढ्दै गएको छ। आर्थिक उपलब्धि बढे पनि मानसिक तनाव, शारीरिक अस्वस्थता र सामाजिक विच्छेदनका समस्या बढिरहेका छन्। यस्तो सन्दर्भमा “आरोग्य” वा “वेलनेस” भन्ने अवधारणा केवल स्वास्थ्यको सीमित परिभाषाभन्दा धेरै व्यापक अर्थमा उभिएको छ। यही सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा “अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस” मनाउने पहलले नयाँ बहसको ढोका खोलेको छ।
नेपालको प्रस्तावमा संयुक्त राष्ट्रसंघले अप्रिल १५ लाई अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसका रूपमा घोषणा गर्नु केवल एउटा कूटनीतिक उपलब्धि मात्र होइन, यो हाम्रो सभ्यता, जीवनदर्शन र समग्र स्वास्थ्यप्रतिको दृष्टिकोणको विश्वस्तरीय मान्यता पनि हो। प्राचीन पूर्वीय चिन्तनमा “आरोग्य” शब्दले शरीर, मन र आत्माको सन्तुलनलाई जनाउँछ। यो अवधारणा आधुनिक “वेलनेस” सँग गहिरो रूपमा मेल खान्छ।
आरोग्यको अर्थ केवल रोग नहुनु मात्र होइन। नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित शब्दकोशअनुसार आरोग्य भन्नाले “रोगरहित, स्वस्थ र सन्तुलित अवस्था” जनाउँछ । तर आजको सन्दर्भमा यसको दायरा अझ फराकिलो भइसकेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले स्वास्थ्यलाई शारीरिक, मानसिक र सामाजिक रूपमा पूर्ण सन्तुलित अवस्थाका रूपमा परिभाषित गरेको छ। यसैले वेलनेस भनेको जीवनको समग्र गुणस्तर हो, जहाँ मानिसले आफ्नो शरीर, मन, भावना र सामाजिक सम्बन्धलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउँछ।
आजको समाजमा वेलनेस किन महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ। शहर केन्द्रित जीवनशैली, लामो समयसम्म कम्प्युटर अगाडि बस्ने बानी, शारीरिक गतिविधिको कमी, प्रशोधित खानाको बढ्दो प्रयोग र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानिसको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारेको छ। मानसिक स्वास्थ्य समस्या विश्वव्यापी चुनौती बनेको छ। नेपालमा पनि पछिल्लो दशकमा डिप्रेसन, चिन्ता र आत्महत्याका घटनामा वृद्धि देखिएको छ। यस्ता समस्याले देखाउँछ कि आर्थिक विकास मात्र पर्याप्त छैन, जीवनको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसको सन्देश यही हो कि स्वास्थ्यलाई केवल अस्पताल, औषधि र उपचारसँग मात्र जोडेर हेर्नु पर्याप्त छैन। हामीले जीवनशैलीमा सुधार ल्याउनुपर्छ। नियमित व्यायाम, सन्तुलित आहार, पर्याप्त निद्रा, मानसिक शान्ति र सकारात्मक सामाजिक सम्बन्ध वेलनेसका आधार हुन्। तर यी कुरा केवल व्यक्तिगत अभ्यासमा सीमित छैनन्, यसमा राज्य, समाज र संस्थाहरूको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
नेपालजस्तो देशमा जहाँ परम्परागत जीवनशैलीमा प्रकृतिसँगको नजिकको सम्बन्ध थियो, त्यहाँ वेलनेसको अवधारणा नयाँ होइन। गाउँघरमा बिहान सबेरै उठ्ने, शारीरिक श्रम गर्ने, प्राकृतिक खानपान अपनाउने र सामूहिक जीवन बिताउने संस्कारले मानिसलाई स्वस्थ राख्थ्यो। तर शहरीकरणसँगै यी अभ्यासहरू कमजोर हुँदै गएका छन्। अब प्रश्न उठ्छ, के हामी आधुनिकतासँगै आफ्नो आरोग्य गुमाउँदै छौँ?
अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसले यही प्रश्नलाई पुनः उठाएको छ। यो दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम गरेर मनाउने दिन होइन, यसले नीति निर्माणदेखि व्यक्तिगत व्यवहारसम्म परिवर्तन ल्याउने अवसर दिन्छ। सरकारले जनस्वास्थ्य नीति बनाउँदा वेलनेसलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विद्यालयहरूमा स्वास्थ्य शिक्षा प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ। कार्यस्थलहरूमा कर्मचारीको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यलाई ध्यान दिनुपर्ने समय आएको छ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा योग, ध्यान र प्राकृतिक चिकित्सा प्रति आकर्षण बढ्दै गएको छ। यो सकारात्मक संकेत हो। तर अझै पनि यी अभ्यासहरू सीमित वर्गमा मात्र केन्द्रित छन्। वेलनेसलाई व्यापक बनाउन समुदायस्तरमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। स्थानीय तहहरूले खेलकुद, योग शिविर, स्वास्थ्य परीक्षण र जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन्। निजी क्षेत्रले पनि आफ्नो सामाजिक उत्तरदायित्वअन्तर्गत यस्ता गतिविधिमा लगानी गर्न सक्छ।
वेलनेसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष मानसिक स्वास्थ्य हो। हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला रूपमा कुरा गर्ने संस्कार अझै विकास भइसकेको छैन। मानिसहरू समस्यालाई लुकाउँछन्, जसले गर्दा समस्या झन् गहिरो बन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसले मानसिक स्वास्थ्यलाई केन्द्रमा राखेर संवाद सुरु गर्न मद्दत गर्न सक्छ। यदि विद्यालय, कलेज र कार्यस्थलमा परामर्श सेवा सहज रूपमा उपलब्ध गराइयो भने धेरै समस्या प्रारम्भिक चरणमै समाधान हुन सक्छन्।
यससँगै वातावरणीय पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक स्रोतको दोहनले मानव स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ। स्वच्छ हावा, सुरक्षित पानी र हरियाली वातावरण वेलनेसका आधारभूत तत्व हुन्। त्यसैले आरोग्य दिवसलाई वातावरण संरक्षणसँग जोडेर हेर्नु आवश्यक छ। यदि हाम्रो वातावरण स्वस्थ छैन भने मानिसको स्वास्थ्य पनि सुरक्षित रहन सक्दैन।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालले यो दिवस प्रस्ताव गर्नुले हाम्रो भूमिकालाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ। तर केवल प्रस्ताव राख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, यसको कार्यान्वयन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि हामीले आफ्नै देशमा वेलनेसलाई प्राथमिकता दिन सकेनौँ भने हाम्रो पहलको प्रभाव सीमित हुन सक्छ। त्यसैले संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वय आवश्यक छ।
समाजका विभिन्न वर्गका अनुभवले पनि वेलनेसको आवश्यकता देखाउँछन्। काठमाडौंमा काम गर्ने एक युवा कर्मचारी दिनभरि कार्यालयमा बस्ने, राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउने र अनियमित खानपान गर्ने कारणले स्वास्थ्य समस्याबाट ग्रसित छन्। अर्कोतर्फ गाउँमा बस्ने किसान शारीरिक रूपमा सक्रिय भए पनि स्वास्थ्य सेवाको अभावका कारण समस्यामा छन्। यी दुवै उदाहरणले देखाउँछन् कि वेलनेसको चुनौती फरक–फरक स्वरूपमा उपस्थित छ।
अबको प्रश्न के हो भने आगामी दशकमा नेपालले वेलनेसलाई कसरी अगाडि बढाउँछ? यदि वर्तमान प्रवृत्ति यथावत् रह्यो भने जीवनशैलीसम्बन्धी रोगहरू बढ्ने सम्भावना छ। तर यदि हामीले समयमै सचेत भएर नीति, शिक्षा र व्यवहारमा सुधार ल्यायौँ भने स्वस्थ समाज निर्माण सम्भव छ।
अन्त्यमा, अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस केवल एउटा दिन होइन, यो एउटा अभियान हो। यसले हामीलाई आफ्नो जीवनशैलीबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। के हामी सन्तुलित जीवन बाँचिरहेका छौँ? के हाम्रो समाज स्वस्थ दिशामा अघि बढिरहेको छ? यस्ता प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने प्रयास नै वेलनेसको पहिलो पाइला हो।
नेपालले विश्वलाई आरोग्य दिवसको प्रस्ताव दिएको छ, अब समय आएको छ कि हामी स्वयं पनि आरोग्यपूर्ण जीवनको उदाहरण प्रस्तुत गरौँ। स्वस्थ नागरिक, सन्तुलित समाज र जिम्मेवार राज्यको समन्वयबाट मात्र वास्तविक वेलनेस सम्भव छ। यही सन्देश अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसले दिन खोजेको छ, र यही सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो चुनौती र अवसर दुवै हो।
