21/04/2026
म एक महिला चिकित्सक र म जस्तै धेरै महिला स्वास्थ्यकर्मीहरू ३०–३२ वर्ष पुग्दासम्म निरन्तर पढाइ, प्रशिक्षण र प्रतिस्पर्धामै व्यस्त हुन्छौं। एमबीबीएसपछि स्नातकोत्तर (PG) मा नाम निकाल्न दिनरात खटिनुपर्छ। त्यो दौडमा व्यक्तिगत जीवन, विवाह, परिवार र मातृत्वबारे सोच्ने फुर्सद प्रायः हुँदैन। यही कारण धेरैको विवाह ढिलो हुन्छ, सन्तान जन्माउने योजना पनि पछि सर्छ।
झन् विडम्बना त के छ भने, यदि पीजीकै क्रममा गर्भवती भइयो भने धेरै ठाउँमा बिदा दिनुको सट्टा ‘सेसन ड्रप गर’ भन्ने दबाब आउँछ। वर्षौंको संघर्ष, पढाइ र जिम्मेवारी पार गर्दै जब बल्ल मातृत्वतर्फ पाइला चालिन्छ, तब धेरै महिला चिकित्सकहरू ३५ वर्ष नाघिसकेका हुन्छन्।
अस्पतालको ओपीडीमा बसेर हामी नै बिरामीलाई भन्छौं—३५ वर्षपछिको गर्भावस्था ‘हाइ रिस्क’ हो। उच्च रक्तचाप, प्रि–एक्लाम्प्सिया, एक्लाम्प्सिया जस्ता जटिलताको जोखिम बढ्छ। शिशुमा पनि विभिन्न स्वास्थ्य समस्या, जस्तै डाउन सिन्ड्रोमको सम्भावना बढ्न सक्छ।
तर हामीजस्तै महिला चिकित्सकहरूको जीवनमा यिनै जोखिम किन बाध्यता बन्छन्? हाम्रो पीडाको जिम्मा कसले लिने?
यति धेरै संघर्षपछि सन्तान जन्माउन सफल भए पनि अर्को चुनौती सुरु हुन्छ। सुत्केरी बिदा जम्मा ६० दिन तलबसहित, र एक महिना बेतलबी। त्योभन्दा बढी लिनुपरे जागिर नै छोड्नुपर्ने अवस्था।
तीन महिनाको काखे शिशु घरमा छोडेर अस्पताल फर्किनुपर्दा आमाको मन कति चुँडिन्छ, त्यो कसले नाप्ने? २४–३२ घण्टासम्मको ड्युटी सकेर घर पुग्दा, काख खोज्दै टुलुटुलु हेर्ने शिशुको आँखामा आफूलाई अपराधीझैँ महसुस हुन्छ।
भित्र कतै केही मरेजस्तो लाग्छ।
सबैभन्दा पीडादायी विडम्बना त यो हो—अस्पतालमा बसेर हामी नै आमाहरूलाई ‘६ महिनासम्म अनिवार्य स्तनपान गराउनुस्’ भनेर परामर्श दिन्छौं, तर आफूले भने त्यो अधिकार व्यवहारमा पाउन सक्दैनौं।
यदि समाजले आफ्ना सन्तानको स्वास्थ्य, मातृत्वको सम्मान र भविष्यको पुस्ताको गुणस्तरप्रति साँच्चै चासो राख्छ भने, महिला स्वास्थ्यकर्मीहरूको जीवन र संघर्षलाई पनि गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ।