Το βυζαντινό κάστρο του Παλαιού Γυναικόκαστρου του Δήμου Κιλκίς βρίσκεται 15 χλμ. ΝΔ από το Κιλκίς, 45 χλμ. από τη Θεσσαλονίκη και υπήρξε ισχυρός προμαχώνας της Θεσσαλονίκης και επόπτευε την περιοχή μεταξύ των ποταμών Γαλλικού και Αξιού.
Η δημιουργία του κάστρου εξυπηρετούσε την ανάσχεση του από Βορρά κινδύνου και κυρίως των ανερχόμενων δυναμικά Σέρβων αλλά αποσκοπούσε και στην προστασία
της Θεσσαλονίκης, παράλληλα δε ήταν ο τόπος συγκέντρωσης και προστασίας της σοδειάς της μακεδονικής πεδιάδας.
Η ονομασία του, "Γυναικόκαστρο", υποδήλωνε πως ήταν τόσο ισχυρό, ώστε ήταν αρκετή γυναικεία φρουρά για την υπεράσπισή του.
Το φρούριο υψώνεται σε φυσικό απόκρημνο λόφο, σε υψόμετρο 200 μέτρων και έχει έκταση περίπου 25 στρεμμάτων, που περικλείονται από λιθόκτιστα τείχη. Στην κορυφή του κάστρου υπάρχει ο πύργος και πάνω στα τείχη φαίνονται ακόμα οι θέσεις αμύνης. Στο δυτικό τμήμα και εντός των τειχών υπάρχει πηγάδι με διάμετρο 2 μέτρων και βάθος 28 μέτρων. Μέρος του πηγαδιού φαίνεται να είναι καλυμμένο από μπάζα, εκτιμώντας πως το πραγματικό του βάθος φτάνει τα 70 μέτρα, σύμφωνα με πληροφορίες των κατοίκων. Σύμφωνα με αυτές επίσης, εικάζεται πως κατά το 1922 υπήρχε ξύλινο πάτωμα στο βάθος του, ενώ κατ' άλλους λέγεται πως απ' το βυθό του πηγαδιού υπήρχε στοά εξόδου, η οποία κατέληγε σε παρακείμενο ποταμό. Η σημερινή εκδοχή της ύπαρξης της στοάς προς τα έξω, εξηγείται στο ότι πιθανόν δια της στοάς αυτής, οι κατοικούντες εντός των τειχών προμηθεύονταν πόσιμο νερό κατά τις περιόδους πολιορκίας του κάστρου.
Ο φυσικός αυτός απόκρημνος βράχος, λόγω της μορφολογίας του και από τις ανασκαφές που έγιναν στο ανατολικό τμήμα αυτού, είχε κατοικηθεί και προχριστιανικά (1100 π.Χ.) Στο τμήμα αυτό έχουν βρεθεί προχριστιανικοί τάφοι με διευθύνσεις προς το νότο, που επιβεβαιώνουν την ύπαρξη οικισμών τα τελευταία τρεις χιλιάδες χρόνια.
Στο φρούριο σήμερα σώζονται τμήματα του οχυρωματικού περιβόλου και του τείχους της Ακροπόλεως με ημικυκλικούς και ορθογώνιους πύργους και προμαχώνες.
Σχετικά καλά διατηρείται ο διώροφος κεντρικός πύργος της Ακροπόλεως, με δίδυμες κινστέρνες στο υπόγειό του.
Σώζονται επίσης οι θέσεις των δύο πυλών, μιας κεντρικής στα ΝΑ και μιας μικρότερης επικουρικής στην Ακρόπολη καθώς και τμήματα άλλων κτισμάτων, όπως τα θεμέλια ορθογώνιου κτίσματος και το πηγάδι.
Στην περιοχή του κάστρου υπάρχει νεκροταφείο, κύριο χαρακτηριστικό του οποίου είναι η καθολική, σχεδόν, χρήση του εθίμου της καύσης των νεκρών, έναντι της περιορισμένης χρήσης του ενταφιασμού. Η ανιχνεύσιμη διαδικασία του τελετουργικού της ταφής, περιλάμβανε την καύση του νεκρού, τα υπολείμματα της οποίας συγκεντρώνονταν σε τεφροδόχα αγγεία και την εναπόθεσή τους σε λίθινους οικογενειακούς περιβόλους διαμέτρου 3μ.περίπου. Οι περίβολοι καλύπτονταν με λιθοσωρό, στη μορφή μικρών τύμβων. Η επάλληλη και μακρόχρονη χρήση των περιβόλων διατάραξε τα αρχικά τους όρια με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός ενιαίου τυμβόσχημου λιθοσωρού. Στα όρια του τυμβόσχημου πυρήνα, εντοπίσθηκαν ενταφιασμοί σε κιβωτιόσχημους τάφους και σε πιθάρια. Οι σχέσεις κοινωνικής συνοχής που αποκαλύπτονται από τη μακραίωνη και συνεχή χρήση του ταφικού χώρου, υποδηλώνουν ένα ομοιογενές κοινωνικό ιστό, χωρίς διαφοροποιήσεις ή μεταβολές στη σύνθεση της τοπικής κοινότητας.
Αξιοσημείωτο στοιχείο του νεκροταφείου, είναι επίσης η παρουσία στα ΒΔ του τύμβου, ενός στρώματος με έντονα υπολείμματα στάχτης και οστών, το οποίο πιθανότατα πρέπει να σχετισθεί με χώρο διεξαγωγής νεκρικών εθιμικών τελετουργιών.
Το κτερισματικό υλικό περιορίζεται σε ενδεικτικά του φύλου των νεκρών αντικείμενα, κυρίως σιδερένια όπλα και χάλκινα κοσμήματα, τα οποία είχαν τοποθετηθεί στο εσωτερικό των τεφροδόχων. Η ποικιλία και ο αριθμός τους αντικατοπτρίζει το βιοτικό επίπεδο, τις σχέσεις και τις επαφές της κοινωνίας του Γυναικοκάστρου με σύγχρονούς της οικισμούς. Η τυπολογία των κοσμημάτων, όπως και στην περίπτωση της κεραμικής, υποδηλώνει μια κοινωνία δεμένη με την παράδοση της εποχής του χαλκού και με επαφές στα όρια του γεωγραφικού της περίγυρου ( Θώμη Σαββοπούλου).
Το βυζαντινό κάστρο ιδρύθηκε από τον Αυτοκράτορα Ανδρόνικο Γ' τον Παλαιολόγο, το 1328-1341 για την άμυνα και προστασία των οικισμών της περιοχής από τις βαρβαρικές επιδρομές.
Με το θάνατο του Ανδρονίκου, ξέσπασε εμφύλιος μεταξύ του Ιωάννη Ε' Παλαιολόγου και του Ιωάννη Καντακουζηνού.
Το καλοκαίρι του 1342 εκδηλώνεται το κίνημα των Ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη - ο λαός με επικεφαλής τους Ζηλωτές εξεγείρεται εναντίον των αριστοκρατών. Ο διοικητής της πόλης τότε, ο προσκείμενος στον Καντακουζηνό έπαρχος Θεόδωρος Συναδηνός εξέρχεται από τη Θεσσαλονίκη συνοδευόμενος από πλήθος αριστοκρατικών οικογενειών. Περίπου 1000 άτομα συνολικά προκειμένου να γλιτώσουν από την οργή του πλήθους θα βρουν καταφύγιο στο Γυναικόκαστρο. Στο κάστρο την ίδια χρονιά καταφθάνει ο ίδιος ο Καντακουζηνός με τους δύο γιους του, Μανουήλ και Ματθαίο και το στράτευμά του, που αποτελείται κυρίως από Καταλανούς μισθοφόρους υπό τον Χουάν Περάλτα.
Τέλη του καλοκαιριού κλείστηκε συμφωνία μεταξύ των Σέρβων του Στέφανου Δουσάν και του Καντακουζηνού, ο οποίος όμως δε θα καταφέρει να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη παρά τη σερβική συνδρομή. Εγκατέλειψε τότε το Γυναικόκαστρο προκειμένου να αποφύγει την ήττα και την αιχμαλωσία, καθώς ο μέγας δούκας Αλέξιος Απόκαυκος εξέρχεται με στράτευμα από την πόλη και καταλαμβάνει το κάστρο.(1343)
"Απόκαυκος μεν ο μέγας δούξ εν Θεσσαλονίκη την εσόμενη ταραχή περί την βασιλέως στρατειάν ειδώς (οι γαρ διαλεγόμενοι κρυφά προς το διαλύσθαι εμήνυον) ώσπερ αναθαρσήσας και τι κατά βασιλέως δυνησέσθαι ελπίσας διά την προδοσίαν των συνόντων, τους οπλίτας όσοι ήσαν και ψιλούς τοξότας των τριήρεων εξαγαγών εκ Θεσσαλονίκης όσους μάλιστα ενήν ιππέας και οπλίτας τε και ψιλούς" τους συγκέντωσε και "ευθύ κατά Γυναικοκάστρου εχώρει"
Το επόμενο διάστημα, και σίγουρα πριν το 1350, το Γυναικόκαστρο περιέρχεται στους Σέρβους καθώς τα στρατεύματα του Στέφανου Δουσάν προελαύνουν νότια για να σταματήσουν μόνο φθάνοντας στον Κορινθιακό κόλπο. Διοικητής του κάστρου ορίζεται κάποιος με το όνομα Βέλκος, επικεφαλής ισχυρής φρουράς (1350).
Μετά την ήττα των Σέρβων στον Έβρο ποταμό (1371), ο δεσπότης Θεσσαλονίκης και μετέπειτα αυτοκράτωρ, Μανουήλ Παλαιολόγος ανακαταλαμβάνει το φρούριο για λογαριασμό της Αυτοκρατορίας.
Τελικά το φθινόπωρο του 1383, το κάστρο εκπολιορκείται από τον περίφημο Εβρενός Γαζή παρά την ισχυρή αντίσταση των υπερασπιστών του και ενσωματώνεται οριστικά στην Οθωμανική αυτοκρατορία.
Το 15ο αιώνα το Γυναικόκαστρο, ή Αβρέτ Χισάρ πλέον, ανήκει σε εξισλαμισμένο Ρωμιό προνοιάριο/σπαχή, ενώ το 17ο αιώνα το φρούριο έχει ήδη εγκαταληφθεί.
