26/05/2026
YAZIÇININ GÖRDÜYÜ ŞAİR
Bu günlərdə “Apostrof-A“ nəşriyyatında yazıçı -publisist Nurəddin Ədiloğlunun Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının 80 illik yubileyinə həsr etdiyi kitab işıq üzü görüb. Kitabın redaktoru filosof şair Rəfail HƏBİBOĞLUDUR. Fəlsəfə elmləri doktoru, professor Rahid ULUSELİN kitaba yazdığı “YAZIÇININ GÖRDÜYÜ ŞAIR” adlı ön sözü oxuculara təqdim edirik.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının zəngin və polifonik bədii yaradıcılığı, aktual problemlərin nüvəsinə baş vuran publisistikası, zaman və xalqla birgə addımlayan, ədalət və həqiqət prinsipiallığını yaradıcı təbiətində hifz edən ədəbi, ictimai və siyasi fəaliyyəti həmişə diqqət mərkəzində olmuşdur. Çünki o, milli amallara, vətəndaş fəallığı, sayıqlığı və uzaqgörənliyinə, eyni zamanda, ümumbəşəri həssaslığa sahib və sadiq yazıçı olaraq özü daim söz, fikir və mübarizə meydanının episentrində olmağa çalışmışdır. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı özündə yarım əsrdən çox müddətdə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf ritmini ən dərin və görsənişli çalarları ilə yaşatmış, xüsusilə milli ədəbiyyatımızın vətənpərvərlik patetikasını Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Xəlil Rza Ulutürk, Söhrab Tahir, Rüstəm Behrudi ilə birlikdə qüvvətləndirərək, onun aparıcı fikir səmtinin xüsusi poetik mərama və tendensiyaya çevrilməsində önəmli rol oynamışdır.
Mən Sabir Rüstəmxanlı haqqında üç kitab və bir çox məqalələr yazmışam. Ancaq qələm dostum Nurəddin Ədiloğlunun Sabir Rüstəmxanlıya həsr etdiyi yeni kitabı saysız orijinal keyfiyyətləri ilə ona görə diqqətəlayiqdir ki, biz burada bir şair – bir azman poeziya Ustadı haqqında bir alimin, bir araşdırıcının deyil, məhz bir yazıçının refleksiyalarla süslənmiş analitikasını görürük. Çünki Nurəddin Ədiloğlu akademik Rafael Hüseynovun Sabir Rüstəmxanlının“Azərbaycannamə” adlandırdığı 15 cildlik əsərlərindən ən seçmələrini çox diqqətlə, həm də özünəməxsus yanaşma tərzi ilə, yazıçı emosionallığı ilə təhlil edir, həmin əsərlərin ideya mayasını, poetik özəlliyini üzə çıxarır.
Fikrimcə, Nurəddin Ədiloğlunun bizim ədəbiyyatşünaslıqda geniş araşdırılan Sabir Rüstəmxanlı fenomeninə həsr edilmiş kitabının yaratdığı dolğun təəssürat bundan ibarətdir: Sabir Rüstəmxanlının poeziyası, nəsri, publisistikası və ictimai-siyasi fəaliyyəti bir-birinə kölgə salan yox, əksinə, bir-birini tamamlayan, bir-birini qüvvətləndirən dörd yaradıcı sahənin vəhdətidir. Sabir Rüstəmxanlının ayrıca olaraq bədii sənəti isə müstəsna qavramda dünyanın mənəvi zənginliklərini özünə mənimsəmiş bir poetik yaradıcılıqdır.
Müəllif haqlı olaraq göstərir ki, dünyanı içən Sabir Rüstəmxanlı poeziyası sanki üç mərhələni yaşayır: “Dünya”“Azərbaycan”dan keçərək “Əsər” olur. Burada meyar – Azərbaycandır. Şairlə Dünya arasında Azərbaycan var.
Azərbaycanın qəbul etmədiklərini Şair qəbul edə bilmir. Çünki Azərbaycan sınanmış bir torpaqdır. Buradan təkcə dəvələr, karvanlar, tacirlər, xəzinələr yox, sivilizasiyalar, mədəniyyətlər, ictimai-siyasi quruluşlar, hakimiyyətlər gəlib keçib. Ancaq elə-belə ötüb keçməyib. Azərbaycan o qədər zəngin təmələ malikdir kökləri o qədər dərinə işləyib ki, hər yoldan ötəni qəbul edə bilməzdi. Ona görə də topladıqları onu “ağırlaşdırmayıb”, əksinə, maddi və mənəvi enerjiyə çevrilərək, onu daha da güclü və çevik edib. Əlbəttə, onu qara yellər çox qaralayıb. Ancaq Azərbaycan köklü tarixi metamorfozalara uğrasaydı, çoxdan aşınmış, yox olmuşdu. Hətta Azərbaycan iki yerə parçalansa da, bütövlüyünü heç zaman bir kimsənin sarsıda bilməyəcəyi mənəvi dayaqlarını özündə qoruyub-saxlamağı bacarıb. Əgər Azərbaycan belə bir sarsılmaz təmələ, təcrübəyə, dünyagörüşünə maliksə, ondan özgə kimə və nəyə bel bağlamaq, etibar etmək olar?! Ona görə də poeziyadan siyasətə qədər Sabir Rüstəmxanlının bir məhək daşı var – Azərbaycan! Şairin dünya ilə münasibətlərinin bütün yolları və cığırları gəlib bu müqəddəs nöqtədə – Azərbaycanda birləşir. Yalnız bu vəhdət məqamından çıxış etdiyi üçün Şairin sözü və məntiqi ərdəmlidir, müxtəlif ovqat və situasiyalarda, ən çətin və böhranlı anlarda alpərən mövqeyindən enməzlikdədir.
Nurəddin Ədiloğlu bir yazıçı olaraq, ədəbiyyatçılara və geniş oxucu çevrəsinə təqdim etdiyi bu kitabında Sabir Rüstəmxanlının gerçəkdən “fövqəlşair” obrazını yaradıb. Azərbaycan ədəbiyyatını öz ədəbi taleyində yaşadan“fövqəlşair” Sabir Rüstəmxanlı dövrümüzün o ustadlarındandır ki, zəngin yaradıcılığının bütün istiqamətləri onun ədəbi, mədəni, ictimai, siyasi həyata çevik reaksiyaları ilə yoğrulan bir mədəniyyət əxlaqını formalaşdırmışdır. Azərbaycan xalqının tarixi taleyi və milli mədəniyyətimizin inkişafı ilə bağlı elə bir ciddi hadisə yoxdur ki, Sabir Rüstəmxanlı ona öz münasibətini bildirməsin. Xüsusilə millətimizin və ədəbiyyatımızın varlığına qarşı yönəlmiş təhdidlərə, təhrif və azdırmalara Azərbaycan yazıçısının sözü həmişə tuşlanmış vəziyyətdə, barmağı həmişə tətikdə olmuşdur. Uzun onilliklər boyu – ən kəskin və sərt zamanlarda belə – Sabir Rüstəmxanlı məhz belə bir missiyanı daşımağı özünə şərəf bilmişdir. Bu aramsız ədəbi mücadilə həyatı Sabir Rüstəmxanlının sözünə və məntiqinə ifrata varmamaq meyarı ilə düşünmək, əks qütblərdə – bir sapıntıda mədhiyyəçilik və bəlağətə, digər sapıntıda inkarçılıq və nihilizmə dirənməmək keyfiyyəti qazandırmışdır. Əsərlərindəki bu başlıca keyfiyyət onun fəaliyyətinin poeziyadan publisistikaya, nəsrdən elmi tədqiqatlara, məktublaşmalardan müraciət, çıxış və bəyanatlara qədər bütün istiqamətlərini birləşdirən qaynaq özəllikdir. Həmin özəlliyi şərtləndirən əsas səbəblərdən biri də Sabir Rüstəmxanlının özünü daim Azərbaycan mədəniyyətinin qaynar yaradıcı mühitində, onun ön cinahında hiss etməsidir.
Rahid Ulusel,
Fəlsəfə elmləri doktoru, professor,
Fəlsəfə Cəmiyyətlərinin Beynəlxalq
Federasiyasının üzvü
